Class 9 Social Science Assamese Medium| Chapter 1 ইতিহাস| Additional Question Answer|

 Class 9 Social Science ইতিহাসৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ

Chapter Solutions MCQ Solutions

১/ অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)

প্ৰশ্ন (ক): জলপথেৰে ভাৰতবৰ্ষলৈ অহা প্ৰথম ইউৰোপীয় নাৱিকজন কোন আছিল? উত্তৰ: জলপথেৰে ভাৰতবৰ্ষলৈ অহা প্ৰথম ইউৰোপীয় নাৱিকজন আছিল পৰ্তুগীজ নাবিক ভাস্কো-দা-গামা (Vasco da Gama)।

প্ৰশ্ন (খ): ভাস্কো-দা-গামাই পোনপ্ৰথমে ভাৰতৰ কোনটো বন্দৰত উপস্থিত হৈছিল? উত্তৰ: ভাস্কো-দা-গামাই পোনপ্ৰথমে ভাৰতৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ মালাৱাৰ উপকূলৰ কালিকট (Calicut) বন্দৰত উপস্থিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন (গ): ইংৰাজ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী কেতিয়া গঠিত হৈছিল? উত্তৰ: ইংৰাজ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী ১৬০০ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰত গঠিত হৈছিল।

প্ৰশ্ন (ঘ): ভাৰতবৰ্ষত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি কোনে আৰু কেতিয়া স্থাপন কৰিছিল? উত্তৰ: ৰবাৰ্ট ক্লাইভে ১৭৫৭ চনৰ ২৩ জুনত হোৱা পলাচী যুদ্ধৰ জৰিয়তে ভাৰতবৰ্ষত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ প্ৰথম ভেটি স্থাপন কৰিছিল।

প্ৰশ্ন (ঙ): ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে মোগল সম্ৰাট শ্বাহ আলমৰ পৰা কেতিয়া দিৱানী লাভ কৰিছিল? উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলমৰ পৰা ১৭৬৫ চনৰ ১২ আগষ্টত বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ দিৱানী লাভ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন (চ): কাৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত ব্ৰিটিছ সংসদে 'নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন' (Regulating Act) পাছ কৰিছিল? উত্তৰ: ব্ৰিটিছ প্ৰধানমন্ত্ৰী লৰ্ড নৰ্থৰ (Lord North) প্ৰধানমন্ত্ৰীত্বৰ কালত ব্ৰিটিছ সংসদে 'নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন' পাছ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন (ছ): ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰিবলৈ কেতিয়া 'পিটৰ ভাৰত আইন' (Pitt's India Act) পাছ কৰিছিল? উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কোম্পানীৰ ওপৰত চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰিবলৈ ১৭৮৪ চনত 'পিটৰ ভাৰত আইন' পাছ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন (জ): কোনখন চনদ আইনে কোম্পানীৰ ব্যৱসায়িক একাধিপত্য বিলুপ্ত কৰিছিল? উত্তৰ: ১৮১৩ চনৰ চনদ আইনে (Charter Act of 1813) ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ভাৰতত থকা একচেটিয়া ব্যৱসায়িক একাধিপত্য বিলুপ্ত কৰিছিল।

প্ৰশ্ন (ঝ): ভাৰতত কোন গৰাকী গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ শাসনকালত চিভিল ছাৰ্ভিচ বা অসামৰিক সেৱাৰ সূচনা হৈছিল? উত্তৰ: গৱৰ্নৰ জেনেৰেল লৰ্ড কৰ্ণৱালিছৰ (Lord Cornwallis) শাসনকালত ভাৰতত চিভিল ছাৰ্ভিচ বা অসামৰিক সেৱাৰ সূচনা হৈছিল।

প্ৰশ্ন (ঞ): কাৰ শাসনকালত ‘স্বত্ব বিলোপ নীতি’ (Doctrine of Lapse) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল? উত্তৰ: গৱৰ্নৰ জেনেৰেল লৰ্ড ডেলহাউছীৰ (Lord Dalhousie) শাসনকালত ‘স্বত্ব বিলোপ নীতি’ প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন (ট): কাৰ শাসনকালত কলিকতাৰ পৰা ডায়মণ্ড হাৰবাৰলৈ প্ৰথম টেলিগ্ৰাফ লাইন স্থাপন কৰা হৈছিল? উত্তৰ: লৰ্ড ডেলহাউছীৰ শাসনকালত কলিকতাৰ পৰা ডায়মণ্ড হাৰবাৰলৈ প্ৰথম টেলিগ্ৰাফ লাইন স্থাপন কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন (ঠ): ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰথম চৰকাৰী টেলিগ্ৰাফ সংযোগ ব্যৱস্থা কেতিয়া মুকলি কৰা হৈছিল? উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰথম চৰকাৰী টেলিগ্ৰাফ সংযোগ ব্যৱস্থা ১৮৫১ চনত প্ৰাৰম্ভিকভাৱে আৰু ১৮৫৪ চনত সৰ্বসাধাৰণ তথা ব্যৱসায়িক ব্যৱহাৰৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে মুকলি কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন (ড): ভাৰতৰ প্ৰথম ৰেল যাত্ৰা কেতিয়া আৰু ক’ৰ পৰা ক’লৈ আৰম্ভ হৈছিল? উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰথম ৰেল যাত্ৰা ১৮৫৩ চনৰ ১৬ এপ্ৰিলত, বোম্বাইৰ (বৰ্তমানৰ মুম্বাই) বৰি বন্দৰৰ পৰা থানেলৈ আৰম্ভ হৈছিল।

প্ৰশ্ন (ঢ): চিপাহী বিদ্ৰোহৰ প্ৰথম ছহিদ কোন আছিল? উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ ঐতিহাসিক চিপাহী বিদ্ৰোহৰ প্ৰথম ছহিদ আছিল বেৰাকপুৰ ছাৱনীৰ মংগল পাণ্ডে (Mangal Pandey)।

প্ৰশ্ন (ণ): কোনখন আইন যোগে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ অন্ত পেলাই ভাৰতৰ শাসনভাৰ ব্ৰিটিছ সম্ৰাজ্ঞীৰ হাতলৈ নিয়া হৈছিল? উত্তৰ: ১৮৫৮ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইন (Government of India Act, 1858) যোগে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ অন্ত পেলাই ভাৰতৰ প্ৰশাসন ব্ৰিটিছ সম্ৰাজ্ঞীৰ প্ৰত্যক্ষ হাতলৈ নিয়া হৈছিল।

প্ৰশ্ন (ত): ব্ৰিটিছ সম্ৰাজ্ঞী ভিক্টোৰিয়াৰ ঐতিহাসিক ঘোষণাপত্ৰখন কেতিয়া আৰু ক’ত পাঠ কৰা হৈছিল? উত্তৰ: ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ঐতিহাসিক ঘোষণাপত্ৰখন ১৮৫৮ চনৰ ১ নৱেম্বৰত ইলাহাবাদত অনুষ্ঠিত এক ভব্য চৰকাৰী দৰবাৰত পাঠ কৰা হৈছিল।

প্ৰশ্ন (থ): ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰথম ভাইচৰয় কোন আছিল? উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰথম ভাইচৰয় আছিল লৰ্ড কেনিং (Lord Canning)।

২/ চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)

প্ৰশ্ন (ক): ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে কাৰ পৰা আৰু কি চৰ্তত ব্যৱসায় কৰিবলৈ চনদ লাভ কৰিছিল? উত্তৰ: ইংৰাজ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ১৬০০ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰত ইংলেণ্ডৰ তদানীন্তন ৰাণী এলিজাবেথ প্ৰথমৰ (Queen Elizabeth I) পৰা ভাৰতসহ সমগ্ৰ প্ৰাচ্যৰ দেশসমূহৰ সৈতে ব্যৱসায় কৰিবলৈ এক ৰাজকীয় চনদ (Charter) লাভ কৰিছিল।

ইয়াৰ প্ৰধান চৰ্ত দুটা আছিল:

• কোম্পানীটোক প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত ১৫ বছৰৰ বাবে পূব ভাৰত আৰু এচিয়াৰ দেশসমূহৰ সৈতে একচেটিয়াভাৱে বাণিজ্য কৰাৰ একাধিপত্য দিয়া হৈছিল। ইংলেণ্ডৰ অন্য কোনো ব্যৱসায়ীয়ে এই অঞ্চলত বাণিজ্য কৰিব নোৱাৰিছিল।
• ব্ৰিটিছ ৰাজতন্ত্ৰৰ অনুমতি সাপেক্ষেহে এই চনদৰ ম্যাদ পৰৱৰ্তী সময়ত পুনৰ বৃদ্ধি কৰিব পৰাৰ ব্যৱস্থা ৰখা হৈছিল।

প্ৰশ্ন (খ): ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতত দিৱানী লাভ কৰাৰ চমু ইতিহাস লিখা। উত্তৰ: ১৭৬৪ চনত সংগঠিত হোৱা বক্সাৰ যুদ্ধত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ হাতত মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলম, অযোধ্যাৰ নৱাব আৰু বংগৰ নৱাবৰ সন্মিলিত বাহিনী শোচনীয়ভাৱে পৰাজিত হয়। এই যুদ্ধৰ পৰিণতিস্বৰূপে ১৭৬৫ চনত ৰবাৰ্ট ক্লাইভ আৰু মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলমৰ মাজত 'ইলাহাবাদ চুক্তি' স্বাক্ষৰিত হয়।

এই চুক্তিৰ চৰ্ত অনুসারে, কোম্পানীয়ে বাৰ্ষিক ২৬ লাখ টকা মোগল সম্ৰাটক ৰাজহ হিচাপে দিয়াৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। ইয়াৰ বিনিময়ত মোগল সম্ৰাটে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ ‘দিৱানী’ (অৰ্থাৎ আইনীভাৱে ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰাৰ অধিকাৰ) প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত কোম্পানীটো এটা সাধাৰণ ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা ভাৰতৰ এক শক্তিশালী ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

প্ৰশ্ন (গ): ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনৰ দুটা ত্ৰুটি উল্লেখ কৰা। উত্তৰ: ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনৰ (Regulating Act) দুটা প্ৰধান ত্ৰুটি তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• ক্ষমতাৰ অস্পষ্টতা: এই আইনৰ দ্বাৰা স্থাপন কৰা কলিকতাৰ উচ্চতম ন্যায়ালয় (Supreme Court) আৰু গৱৰ্নৰ জেনেৰেল-ইন-কাউন্সিলৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰ তথা আইনী ক্ষমতা স্পষ্টভাৱে ভাগ কৰি দিয়া হোৱা নাছিল। ফলস্বৰূপে দুয়োটা বিভাগৰ মাজত প্ৰায়ে সংঘাতৰ সৃষ্টি হৈছিল।
• গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ দুৰ্বল স্থিতি: গৱৰ্নৰ জেনেৰেলক তেওঁৰ ৪ জনীয়া পৰিষদ বা কাউঞ্চিলৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সদস্যৰ সিদ্ধান্ত মানি চলিবলৈ বাধ্য কৰা হৈছিল। ৱাৰেন হেষ্টিংছক কোনো 'ভেটো' (Veto) ক্ষমতা নিদিয়াৰ বাবে তেওঁ কাউঞ্চিলৰ সদস্যসকলৰ বিৰোধিতাৰ বাবে স্বাধীনভাৱে কোনো ডাঙৰ প্ৰশসনিক সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা নাছিল।

প্ৰশ্ন (ঘ): ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইনৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা লিখা। উত্তৰ: ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইনৰ (Pitt's India Act) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা হ’ল:

• ব’ৰ্ড অৱ কণ্ট্ৰ’ল (Board of Control) গঠন: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ সামৰিক, অসামৰিক আৰু ৰাজহ সংক্ৰান্তীয় বিষয়সমূহ তদাৰক আৰু সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ ৬ জন কেবিনেট মন্ত্ৰীৰে গঠিত এখন নিয়ন্ত্ৰণকাৰী সভা বা 'ব’ৰ্ড অৱ কণ্ট্ৰ’ল' স্থাপন কৰা হয়।
• দ্বৈত শাসন ব্যৱস্থাৰ সূচনা: এই আইনে কোম্পানীৰ ব্যৱসায়িক আৰু ৰাজনৈতিক কাৰ্যাৱলী সুকীয়া কৰে। ব্যৱসায়িক দিশটো পূৰ্বৰ দৰেই কোম্পানীৰ 'ক’ৰ্ট অৱ ডাইৰেক্টৰ্ছ'ৰ হাতত থাকে, কিন্তু ৰাজনৈতিক-প্ৰশাসনিক ক্ষমতা ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ অধীনস্থ 'ব’ৰ্ড অৱ কণ্ট্ৰ’ল'ৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ হয়।

প্ৰশ্ন (ঙ): ১৮১৩ চনৰ চনদ আইনৰ দুটা ব্যৱস্থা লিখা। উত্তৰ: ১৮১৩ চনৰ চনদ আইনৰ (Charter Act of 1813) দুটা মূল ব্যৱস্থা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• বাণিজ্যিক একাধিপত্যৰ অৱসান: এই আইনৰ জৰিয়তে ভাৰতবৰ্ষত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ থকা একচেটিয়া বাণিজ্যিক অধিকাৰ কাঢ়ি লোৱা হয় আৰু চাহৰ ব্যৱসায় তথা চীন দেশৰ সৈতে বাণিজ্যৰ বাদে বাকী সকলো বাণিজ্য সাধাৰণ ব্ৰিটিছ নাগৰিকৰ বাবে মুক্ত কৰা হয়।
• শিক্ষা আৰু ধৰ্মীয় মিছনেৰীৰ প্ৰৱেশ: ভাৰতীয় প্ৰজাসকলৰ শিক্ষা আৰু জ্ঞানৰ বিকাশৰ বাবে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰথমবাৰৰ বাবে বছৰি ১ লাখ টকা ব্যয় কৰাৰ প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা কৰে। লগতে খ্ৰীষ্টান মিছনেৰীসকলক ভাৰতত সোমাই ধৰ্ম আৰু শিক্ষা প্ৰচাৰ কৰাৰ চৰকাৰী অনুমতি দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন (চ): লৰ্ড উইলিয়াম বেণ্টিংকৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্কাৰ উল্লেখ কৰা। উত্তৰ: গৱৰ্নৰ জেনেৰেল লৰ্ড উইলিয়াম বেণ্টিংকৰ দুটা অতি যুগান্তকাৰী সংস্কাৰ হ’ল:

• সতীদাহ প্ৰথা নিষিদ্ধকৰণ: ১৮২৯ চনত বেণ্টিংকে ৰাজা ৰামমোহন ৰায়ৰ সামাজিক আন্দোলনৰ ফলশ্ৰুতিত ১৭ নং নিয়ন্ত্ৰণ বিধি (Regulation XVII) জাৰি কৰি ভাৰতৰ পৰা অমানুষিক 'সতীদাহ প্ৰথা' আইনগতভাৱে বন্ধ কৰে আৰু ইয়াক নৰহত্যাৰ সমতুল্য অপৰাধ বুলি ঘোষণা কৰে।
• আধুনিক পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ ভেটি স্থাপন: ১৮৩৫ চনত লৰ্ড মেকলেৰ শিক্ষা আঁচনি (Macaulay's Minute) গ্ৰহণ কৰি বেণ্টিংকে ইংৰাজী ভাষাক ভাৰতৰ চৰকাৰী ভাষা আৰু শিক্ষাৰ চৰকাৰী মাধ্যম হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে, যাৰ ফলত ভাৰতত পাশ্চাত্য শিক্ষাৰ দ্ৰুত প্ৰসাৰ ঘটে।

প্ৰশ্ন (ছ): উডৰ শিক্ষা প্ৰেৰণ পত্ৰৰ (Wood's Despatch) দুটা পৰামৰ্শ লিখা। উত্তৰ: ১৮৫৪ চনৰ ছাৰ চাৰ্লছ উডৰ শিক্ষা প্ৰেৰণ পত্ৰৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰামৰ্শ আছিল:

• বিশ্ববিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা: ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ প্ৰধান তিনিখন প্ৰেছিডেন্সী চহৰ— বংগ (কলিকতা), বোম্বাই আৰু মাদ্ৰাজত লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ আৰ্হিত একোখনকৈ আধুনিক বিশ্ববিদ্যালয় স্থাপন কৰা।
• প্ৰণালীবদ্ধ শিক্ষা বিভাগ গঠন: ব্ৰিটিছ অধীনস্থ প্ৰতিটো প্ৰদেশতে একোটাকৈ জনশিক্ষা নিৰ্দেশকালয় (Department of Public Instruction) গঠন কৰি চৰকাৰীভাৱে শিক্ষা ব্যৱস্থাটো তদাৰক কৰা আৰু প্ৰাথমিক বিদ্যালয়ৰ পৰা কলেজ পৰ্যায়লৈ ক্ৰমানুসাৰে শিক্ষা বিস্তাৰ কৰা।

প্ৰশ্ন (জ): লৰ্ড ডেলহাউছীৰ স্বত্ব বিলোপ নীতিৰ (Doctrine of Lapse) মূল কথা কি আছিল? উত্তৰ: লৰ্ড ডেলহাউছীৰ ‘স্বত্ব বিলোপ নীতি’ৰ মূল কথা আছিল যে— ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আশ্ৰিত বা ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ কৰতলীয়া কোনো দেশীয় ৰাজ্যৰ ৰজাই যদি কোনো নিজা পুত্ৰ সন্তান বা বৈধ উত্তৰাধিকাৰী নোহোৱাকৈ মৃত্যুবৰণ কৰে, তেন্তে সেই ৰজাই কোনো তোলনীয়া পুত্ৰ (Adopted Son) গ্ৰহণ কৰি ৰাজগাদী অৰ্পণ কৰিব নোৱাৰিব। উত্তৰাধিকাৰীহীন তেনে দেশীয় ৰাজ্যসমূহ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব। এই নীতি ব্যৱহাৰ কৰি ডেলহাউছীয়ে ঝান্সী, নাগপুৰ, সাতাৰা আৰু চম্বলপুৰ আদি ৰাজ্য ব্ৰিটিছ শাসনৰ অধীনলৈ আনিছিল।

প্ৰশ্ন (ঝ): ১৮৫৮ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ দুটা মূল ধাৰা লিখা। উত্তৰ: ১৮৫৮ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ দুটা প্ৰধান ধাৰা তলত দিয়া হ’ল:

• কোম্পানী শাসনৰ সম্পূৰ্ণ অৱসান: ভাৰতবৰ্ষৰ পৰা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ব্যৱসায়িক আৰু প্ৰческих সকলো কৰ্তৃত্ব বিলুপ্ত কৰা হয় আৰু ভাৰতৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশাসন ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুট তথা সম্ৰাজ্ঞী ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণলৈ হস্তান্তৰ কৰা হয়।
• ভাৰত সচিব আৰু ভাইচৰয় পদৰ সৃষ্টি: ভাৰতৰ শাসন পৰিচালনাৰ বাবে ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ এজন সদস্যক 'ভাৰত সচিব' (Secretary of State for India) হিচাপে দায়িত্ব দিয়া হয়। লগতে ভাৰতৰ গৱৰ্নৰ জেনেৰেল জনক ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰতিনিধি বা 'ভাইচৰয়' (Viceroy) উপাধি প্ৰদান কৰা হয়।

৩/ দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)

প্ৰশ্ন (ক): ভাৰতবৰ্ষলৈ ইউৰোপীয় ব্যৱসায়ীসকলৰ আগমন কেনেকৈ হৈছিল? চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা। উত্তৰ: প্ৰাচীন কালৰে পৰা ভাৰতবৰ্ষৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী, বিশেষকৈ নানা ধৰণৰ মচলা, সূতী আৰু পাট বস্ত্ৰ, নীল, সোণ-ৰূপ আদিৰ প্ৰতি ইউৰোপৰ বজাৰত এক প্ৰবল আকৰ্ষণ আৰু চাহিদা আছিল। পূৰ্বতে ইউৰোপীয় ব্যৱসায়ীসকলে ভূ-মধ্য সাগৰ আৰু মধ্য এচিয়াৰ মাজেৰে যোৱা স্থলপথেৰে ভাৰতৰ সৈতে ব্যৱসায়-বাণিজ্য চলাই আছিল। কিন্তু ১৪৫৩ চনত অটোমান তুৰ্কীসকলে কনষ্টেণ্টিন’পল (Constantinople) অধিকাৰ কৰাৰ পিছত ইউৰোপ আৰু প্ৰাচ্যৰ দেশসমূহৰ মাজৰ পৰম্পৰাগত স্থলপথটো সম্পূৰ্ণৰূপে বন্ধ হৈ পৰে। ইয়াৰ ফলত ইউৰোপৰ বাবে ভাৰতলৈ অহাৰ এক নতুন বিকল্প সামুদ্ৰিক জলপথ আৱিষ্কাৰ কৰাটো অপৰিহাৰ্য হৈ পৰিছিল।

এই উদ্দেশ্য আগত ৰাখি পৰ্তুগালৰ ৰজাৰ সহযোগত পৰ্তুগীজ নাবিক ভাস্কো-দা-গামাই এক দুঃসাহসিক নৌযাত্ৰা আৰম্ভ কৰে। তেওঁ আফ্ৰিকাৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ "উত্তমাশা অন্তৰীপ" (Cape of Good Hope) প্ৰদক্ষিণ কৰি অৱশেষত ১৪৯৮ চনৰ মে' মাহত ভাৰতৰ দক্ষিণৰ মালাৱাৰ উপকূলৰ কালিকট বন্দৰত উপস্থিত হয়। এই সামুদ্ৰিক পথ আৱিষ্কাৰে ইউৰোপ আৰু ভাৰতৰ মাজত ব্যৱসায়ৰ এক নতুন দিগন্ত মুকলি কৰে।

ভাস্কো-দা-গামাৰ আগমনৰ পিছত পৰ্তুগীজসকলে ভাৰতৰ গোৱা, দমন, দিউ আদিত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰে। পৰ্তুগীজসকলৰ এনে সফলতা আৰু মচলা ব্যৱসায়ৰ বিপুল লাভ দেখে অন্য ইউৰোপীয় শক্তিসমূহো ভাৰতৰ প্ৰতি আকৰ্ষিত হয়। ইয়াৰ পিছত ক্ৰমান্বয়ে ওলন্দাজসকল (Dutch), ইংৰাজসকল (English), দিনমাৰসকল (Danish) আৰু শেষত ফৰাচীসকল (French) ব্যৱসায়-বাণিজ্য কৰাৰ উদ্দেশ্যে ভাৰতবৰ্ষলৈ আহে।

প্ৰত্যেক ইউৰোপীয় শক্তিয়ে নিজ নিজ বাণিজ্যিক কোম্পানী গঠন কৰি ভাৰতৰ বিভিন্ন উপকূলীয় অঞ্চলত বাণিজ্য কুঠী স্থাপন কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত এই ইউৰোপীয় কোম্পানীসমূহৰ মাজত ভাৰতৰ ভূখণ্ড আৰু বাণিজ্য দখলক লৈ তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতা আৰু যুদ্ধৰ সূচনা হয়। এই সকলোবোৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ ভিতৰত ইংৰাজ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে নিজৰ সুচতুৰ কূটনীতি, সামৰিক শক্তি আৰু অৰ্থনৈতিক কৌশলৰ জৰিয়তে ফৰাচী আৰু ওলন্দাজসকলক পৰাজিত কৰে আৰু বাণিজ্যৰ পৰা সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ পথ প্ৰশস্ত কৰি অৱশেষত সমগ্ৰ ভাৰততে ব্ৰিটিছ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

প্ৰশ্ন (খ): ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনৰ পটভূমি আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। উত্তৰ: পটভূমি: ১৭৬৫ চনত দিৱানী লাভ কৰাৰ পিছত বংগত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ মাজত ব্যাপক দুৰ্নীতি, লুণ্ঠন আৰু ব্যক্তিগত ব্যৱসায়ৰ মাত্ৰা অতিমাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছিল। কোম্পানীৰ শোষণ আৰু ১৭৭০ চনৰ ভয়াৱহ দুৰ্ভিক্ষই বংগৰ অৰ্থনীতি আৰু সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজক নিঃশেষ কৰি পেলাইছিল। ইফালে, দুৰ্নীতি আৰু প্ৰশাসনিক খেলিমেলিৰ বাবে খোদ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীটো গভীৰ আৰ্থিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল আৰু ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ ওচৰত ১০ লাখ পাউণ্ডৰ ঋণ বিচাৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল। কোম্পানীৰ বিষয়া-কৰ্মচাৰীসকলৰ এনে স্বেচ্ছাচাৰীতা ৰোধ কৰিবলৈ আৰু ভাৰতীয় ভূখণ্ডৰ প্ৰশাসন ব্ৰিটিছ সংসদৰ অধীনলৈ আনিবলৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কোম্পানীৰ কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ অনাটো প্ৰয়োজনীয় বুলি অনুভৱ কৰে। সেই অনুসৰি তদানীন্তন ব্ৰিটিছ প্ৰধানমন্ত্ৰী লৰ্ড নৰ্থে এখন গোপন কমিটিৰ প্ৰতিবেদনৰ আধাৰত ১৭৭৩ চনত ব্ৰিটিছ সংসদত 'নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন' (Regulating Act) পাছ কৰোৱায়।

গুৰুত্ব আৰু মূল ব্যৱস্থাসমূহ (Significance and Key Provisions):
ভাৰতৰ সাংবিধানিক ইতিহাসত এই আইনখনৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম আছিল। ইয়াৰ প্ৰধান ধাৰাসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ:

• প্ৰথম চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ: এই আইনৰ জৰিয়তে ব্ৰিটিছ সংসদে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক কাৰ্যকলাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ আইনী অধিকাৰ লাভ কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা স্পষ্ট হৈ পৰে যে কোম্পানীৰ অধিকৃত অঞ্চলসমূহৰ প্ৰকৃত সাৰ্বভৌম অধিকাৰী ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটহে।
• কেন্দ্ৰীয় প্ৰশাসনৰ সূচনা: বংগৰ গৱৰ্নৰৰ পদটোক সমগ্ৰ ভাৰতৰ বাবে 'গৱৰ্নৰ জেনেৰেল অফ বেংগল' (Governor-General of Bengal) লৈ উন্নীত কৰা হয়। বম্বে আৰু মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ গৱৰ্নৰ দুজনক বংগৰ গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ অধীনস্থ কৰা হয়, যাৰ ফলত ভাৰতত এক কেন্দ্ৰীকৃত শাসন ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন হয়। ৱাৰেন হেষ্টিংছ আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম গৱৰ্নৰ জেনেৰেল।
• গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ কাউন্সিল: গৱৰ্নৰ জেনেৰেলক প্ৰশাসনিক কাৰ্যত সহায় আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবৰ বাবে ৪ জনীয়া সদস্যৰ এখন কাউঞ্চিল বা পৰিষদ গঠন কৰা হয়। সকলো সিদ্ধান্ত সংখ্যাগৰিষ্ঠ ভোটৰ আধাৰত লোৱাটো নিয়ম কৰা হয়।
• উচ্চতম ন্যায়ালয় স্থাপন: এই আইনৰ অধীনত ১৭৭৪ চনত কলিকতাৰ ফৰ্ট উইলিয়ামত এখন উচ্চতম ন্যায়ালয় (Supreme Court) স্থাপন কৰা হয়। ছাৰ এলিজা ইম্পে (Sir Elijah Impey) ইয়াৰ প্ৰথম মুখ্য ন্যাধীশ আছিল। ই ভাৰতত ব্ৰিটিছ ন্যায় ব্যৱস্থাৰ পাতনি মেলে।
• দুৰ্নীতি নিবাৰণ: কোম্পানীৰ কৰ্মচাৰীসকলৰ বাবে যিকোনো ধৰণৰ ব্যক্তিগত ব্যৱসায় আৰু ভাৰতীয় লোকৰ পৰা উপহাৰ বা উৎকোচ গ্ৰহণ কৰাটো কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন (গ): ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰাসমূহ আলোচনা কৰা। ইয়াৰ দ্বাৰা কোম্পানীৰ শাসনত কি পৰিৱৰ্তন আৰম্ভ হৈছিল? উত্তৰ: ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনৰ ক্ৰতিসমূহ দূৰ কৰিবলৈ আৰু ভাৰতত কোম্পানীৰ প্ৰশাসনৰ ওপৰত ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ কৰ্তৃত্ব অধিক কটকটীয়া কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ প্ৰধানমন্ত্ৰী উইলিয়াম পিটে (William Pitt) ১৭৮৪ চনত ব্ৰিটিছ সংসদত এখন নতুন আইন পাছ কৰায়, যাক 'পিটৰ ভাৰত আইন' (Pitt's India Act) বোলা হয়।

গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰাসমূহ (Key Provisions):

• ব’ৰ্ড অৱ কণ্ট্ৰ’ল (Board of Control) গঠন: এই আইনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা আছিল ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ ৬ জন কেবিনেট মন্ত্ৰীৰ দ্বাৰা গঠিত এখন নিয়ন্ত্ৰণকাৰী পৰিষদ বা ‘ব’ৰ্ড অৱ কণ্ট্ৰ’ল’ৰ প্ৰতিষ্ঠা। এই ব’ৰ্ডক কোম্পানীৰ সামৰিক, অসামৰিক আৰু ৰাজহ সংক্ৰান্তীয় সকলো কাৰ্যকলাপ পৰ্যবেক্ষণ, নিৰ্দেশনা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ সৰ্বোচ্চ ক্ষমতা দিয়া হৈছিল।
• দ্বৈত শাসনৰ প্ৰৱৰ্তন: আইনখনে কোম্পানীৰ কাৰ্যাৱলীক স্পষ্টভাৱে দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছিল— বাণিজ্যিক আৰু ৰাজনৈতিক। বাণিজ্যিক বিষয়সমূহ কোম্পানীৰ পৰিচালক মণ্ডলীৰ (Court of Directors) হাতত ৰখা হৈছিল, আনহাতে ৰাজনৈতিক তথা প্ৰশাসনিক বিষয়সমূহ ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ অধীনস্থ 'ব’ৰ্ড অৱ কণ্ট্ৰ’ল'ৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা হৈছিল।
• গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ কাউন্সিলৰ সদস্য হ্ৰাস: গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ কাউঞ্চিলৰ সদস্য সংখ্যা ৪ জনৰ পৰা ৩ জনলৈ হ্ৰাস কৰা হয়, যাতে গৱৰ্নৰ জেনেৰেলে কেৱল এজন সদস্যৰ সমৰ্থন লাভ কৰিও কাষ্টিং ভোটৰ সহায়ত সহজে সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে।
• প্ৰস্থানীয় চৰকাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: বম্বে আৰু মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ ওপৰত বংগৰ গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ নিয়ন্ত্ৰণ ক্ষমতা অধিক শক্তিশালী কৰা হয়। যুদ্ধ, শান্তি আৰু ৰাজহৰ ক্ষেত্ৰত বংগৰ আদেশ মানি চলাটো প্ৰাদেশিক গৱৰ্নৰসকলৰ বাবে বাধ্যতামূলক কৰা হয়।

কোম্পানীৰ শাসনলৈ অহা পৰিৱৰ্তনসমূহ (Changes in Company's Rule):

• ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ আধিপত্য: এই আইনৰ পিছত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী ভাৰতৰ সৰ্বেসৰ্বা হৈ থকা নাছিল। কোম্পানী ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ এটা অধীনস্থ ৰাজনৈতিক সংস্থালৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।
• ব্ৰিটিছ অধিকৃত ভাৰতীয় ভূমি: আইনখনৰ প্ৰস্তাৱনাত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কোম্পানীৰ অধীনত থকা ভাৰতৰ অঞ্চলসমূহক আনুষ্ঠানিকভাৱে "ভাৰতত ব্ৰিটিছ অধিকৃত অঞ্চল" (British Possessions in India) বুলি ঘোষণা কৰা হৈছিল।
• আগ্ৰাসী নীতিৰ বিৰোধিতা: এই আইনে স্পষ্ট কৰি দিছিল যে ভাৰতত সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ বাবে অহেতুক যুদ্ধ কৰাটো ব্ৰিটিছ জাতিৰ সন্মান আৰু নীতিৰ পৰিপন্থী। ফলস্বৰূপে কোম্পানীৰ নিজা ইচ্ছা অনুযায়ী যুদ্ধ ঘোষণা কৰাৰ ক্ষমতা বহুখিনি হ্ৰাস পায়।

প্ৰশ্ন (ঘ): চনদ আইনসমূহৰ (১৮১৩, ১৮৩৩, ১৮৫৩) জৰিয়তে ভাৰতত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনকালত হোৱা প্ৰশাসনিক সংস্কাৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা। উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সংসদে প্ৰতি ২০ বছৰৰ অন্তৰে অন্তৰে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ ম্যাদ আৰু নীতি পুনৰীক্ষণ কৰিবলৈ 'চনদ আইন' (Charter Acts) পাছ কৰিছিল। ১৮১৩, ১৮৩৩ আৰু ১৮৫৩ চনৰ চনদ আইনসমূহৰ জৰিয়তে হোৱা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশাসনিক সংস্কাৰসমূহ তলত খণ্ড খণ্ডকৈ বৰ্ণনা কৰা হ’ল:

১/ ১৮১৩ চনৰ চনদ আইন (Charter Act of 1813):

• বাণিজ্যিক একাধিপত্য বিলোপ: এই আইনৰ জৰিয়তে ভাৰতত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ দীৰ্ঘদিনীয়া একচেটিয়া বাণিজ্যিক অধিকাৰ কাঢ়ি লোৱা হয়। চাহৰ ব্যৱসায় আৰু চীন দেশৰ সৈতে বাণিজ্যৰ বাদে বাকী সকলো ব্যৱসায় সাধাৰণ ব্ৰিটিছ নাগৰিকৰ বাবে মুক্ত কৰা হয়।
• শৈক্ষিক সংস্কাৰৰ পাতনি: ভাৰতৰ স্থানীয় অধিবাসীসকলৰ মাজত শিক্ষা আৰু বিজ্ঞানৰ প্ৰসাৰৰ বাবে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰথমবাৰৰ বাবে বাৰ্ষিক ১ লাখ টকা মঞ্জুৰ কৰাৰ ঐতিহাসিক প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে।

২/ ১৮৩৩ চনৰ চনদ আইন (Charter Act of 1833):

• পূৰ্ণ প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰীকৰণ: এই আইনৰ দ্বাৰা বংগৰ গৱৰ্নৰ জেনেৰেল জনক "ভাৰতৰ গৱৰ্নৰ জেনেৰেল" (Governor-General of India) হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়। লৰ্ড উইলিয়াম বেণ্টিংক আছিল সমগ্ৰ ভাৰতৰ প্ৰথম গৱৰ্নৰ জেনেৰেল। সমগ্ৰ ভাৰতৰ সামৰিক, অসামৰিক আৰু বিত্তীয় ক্ষমতা এই কেন্দ্ৰীয় পদটোৰ অধীনলৈ অনা হয়।
• কোম্পানীৰ ব্যৱসায়িক চৰিত্ৰৰ অৱসান: আইনখনে কোম্পানীের চাহ আৰু চীনৰ সৈতে থকা অৱশিষ্ট ব্যৱসায়িক অধিকাৰো সম্পূৰ্ণৰূপে কাঢ়ি লয়। ইয়াৰ ফলত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী এটা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা কেৱল মাত্ৰ এটা 'প্ৰশাসনিক সংস্থালৈ' ৰূপান্তৰিত হয়।
• আইন সদস্য নিযুক্তি: আইন প্ৰণয়নৰ সুবিধাৰ্থে গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ কাউঞ্চিলত চতুৰ্থ সদস্য হিচাপে এজন 'আইন সদস্য' (Law Member) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। লৰ্ড মেকলে আছিল প্ৰথম আইন সদস্য।

৩/ ১৮৫৩ চনৰ চনদ আইন (Charter Act of 1853):

• কাৰ্যপালিকা আৰু বিধানমণ্ডলৰ পৃথকীকৰণ: এই আইনৰ জৰিয়তে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ কাউঞ্চিলৰ 'প্ৰশাসনিক' (Executive) আৰু 'আইন প্ৰণয়ন' (Legislative) কাৰ্য সুকীয়া কৰা হয়। আইন তৈয়াৰ কৰিবৰ বাবে ১২ জন সদস্যৰে গঠিত এখন সুকীয়া "ভাৰতীয় বিধান পৰিষদ" (Legislative Council) গঠন কৰা হয়।
• মুক্ত প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা (Civil Services): চিভিল ছাৰ্ভিচ বা অসামৰিক সেৱাৰ নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত পূৰ্বৰ মনোনীত প্ৰথা (Nomination) বাতিল কৰি 'মুক্ত প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা'ৰ সূচনা কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত গুণগত অৰ্হতাৰ ভিত্তিত ভাৰতীয়সকলৰ বাবেও উচ্চ প্ৰশাসনিক চাকৰিৰ দুৱাৰ মুকলি হয়।

প্ৰশ্ন (ঙ): লৰ্ড ডেলহাউছীৰ সাম্ৰাজ্যবাদী নীতি আৰু ইয়াৰ ফলত হোৱা সংস্কাৰসমূহ আলোচনা কৰা। উত্তৰ: ১৮৪৮ চনত ভাৰতৰ গৱৰ্নৰ জেনেৰেল হিচাপে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰা লৰ্ড ডেলহাউছী (Lord Dalhousie) আছিল এজন ঘোৰ সাম্ৰাজ্যবাদী আৰু চৰম সংস্কাৰকামী প্ৰশাসক। তেওঁ ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ সৰ্বোচ্চ বিস্তাৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি আৰু সংস্কাৰমূলক কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল।

সাম্ৰাজ্যবাদী নীতি (Imperialist Policies):
ডেলহাউছীয়ে মূলতঃ তিনিটা পদ্ধতিৰে ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ সীমা বৃদ্ধি কৰিছিল:

• স্বত্ব বিলোপ নীতি (Doctrine of Lapse): এই কুখ্যাত নীতি অনুসৰি, ব্ৰিটিছ আশ্ৰিত কোনো দেশীয় ৰজাৰ নিজা পুত্ৰ সন্তান নাথাকিলে তেওঁ তোলনীয়া পুত্ৰ গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰিছিল আৰু ৰজাৰ মৃত্যুৰ পিছত সেই ৰাজ্য ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল। এই নীতিৰে তেওঁ সাতাৰা (১৮৪৮), চম্বলপুৰ (১৮৪৯), উদয়পুৰ (১৮৫২), ঝান্সী (১৮৫৩) আৰু নাগপুৰ (১৮৫৪) অধিকাৰ কৰে।
• কুশাসনৰ অজুহাতত ৰাজ্য গ্ৰাস: ১৮৫৬ চনত অযোধ্যাৰ (Awadh) নৱাব ৱাজিদ আলী শ্বাহৰ ওপৰত 'কুশাসন'ৰ (Misgovernment) মিছা অজুহাত জাপি দি সমগ্ৰ অযোধ্যা ৰাজ্য ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল।
• প্ৰত্যক্ষ যুদ্ধৰ জৰিয়তে: দ্বিতীয় শিখ যুদ্ধৰ জৰিয়তে পঞ্জাৱ (১৮৪৯) আৰু দ্বিতীয় ইংলো-বাৰ্মীজ যুদ্ধৰ জৰিয়তে নামনি বৰ্মা ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।

প্ৰশাসনিক আৰু আধুনিক সংস্কাৰসমূহ (Administrative and Modern Reforms):
সাম্ৰাজ্য বিস্তাৰৰ সমান্তৰালভাৱে ডেলহাউছীয়ে ভাৰতৰ প্ৰশাসন আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থাত বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল, যার বাবে তেওঁক 'আধুনিক ভাৰতৰ নিৰ্মাতা' বুলিও কোৱা হয়:

• ৰে’লপথ প্ৰৱৰ্তন: ডেলহাউছীৰ দিনতে ভাৰতত প্ৰথম ৰে’ল যোগাযোগৰ আৰম্ভণি হয়। ১৮৫৩ চনৰ ১৬ এপ্ৰিলত বোম্বাইৰ পৰা থানেলৈ ভাৰতৰ প্ৰথম যাত্ৰীবাহী ৰে’ল চলাচল কৰিছিল।
• টেলিগ্ৰাফ আৰু ডাক ব্যৱস্থা: ১৮৫১ চনত কলিকতাৰ পৰা ডায়মণ্ড হাৰবাৰলৈ প্ৰথম টেলিগ্ৰাফ লাইন স্থাপন কৰা হয়। ১৮৫৪ চনৰ ‘ডাক আইন’ (Post Office Act) পাছ কৰি মাত্ৰ ২ পইছাৰ বিনিময়ত সমগ্ৰ ভাৰততে চিঠি পঠোৱাৰ নিয়ম কৰা হয় আৰু পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে আধুনিক ডাক টিকটৰ (Postage Stamp) প্ৰচলন কৰা হয়।
• গড়কাপ্টানী বিভাগ (PWD): সামৰিক ব’ৰ্ডৰ পৰা কাম আঁতৰাই আনি ডেলহাউছীয়ে এখন সুকীয়া 'গড়কাপ্টানী বিভাগ' (Public Works Department) গঠন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে বহু ৰাস্তা-ঘাট, দলং আৰু বিখ্যাত 'গংগা খাল'ৰ দৰে জলসিঞ্চন প্ৰকল্প নিৰ্মাণ কৰা হয়。
• শৈক্ষিক সংস্কাৰ: ১৮৫৪ চনৰ ছাৰ চাৰ্লছ উডৰ শিক্ষা প্ৰেৰণ পত্ৰ (Wood's Despatch) তেওঁৰ কাৰ্যকালতে গ্ৰহণ কৰা হয়, যাৰ ভিত্তিত ভাৰতত আধুনিক শিক্ষাৰ চালিকাশক্তি তৈয়াৰ হয়।

প্ৰশ্ন (চ): ১৮৫৮ চনৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ পটভূমি আৰু ইয়াৰ প্ৰধান ধাৰাসমূহ আলোচনা কৰা। উত্তৰ: পটভূমি (Background): ১৮৫৭ চনত সংঘটিত হোৱা ঐতিহাসিক চিপাহী বিদ্ৰোহ বা ভাৰতৰ প্ৰথম স্বাধীনতা সংগ্ৰামে সমগ্ৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ ভেটি জোকাৰি পেলাইছিল। যদিও ব্ৰিটিছে এই বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল, তথাপিও ই ব্ৰিটিছ সংসদক বুজাই দিছিল যে ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ দৰে এটা ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানৰ হাতত ভাৰতৰ দৰে এক বিশাল দেশৰ প্ৰশাসন আৰু নিৰাপত্তাৰ দায়িত্ব এৰি দিয়াটো আৰু সুৰক্ষিত নহয়। কোম্পানীৰ শোষণমূলক নীতি আৰু দুৰ্নীতিৰ বাবেই এই বিদ্ৰোহৰ সূচনা হৈছিল বুলি ব্ৰিটিছ চৰকাৰে অনুভৱ কৰে। সেইবাবে ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসন স্থায়ী আৰু সুসংগঠিত কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৫৮ চনৰ ২ আগষ্টত 'ভাৰত চৰকাৰ আইন, ১৮৫৮' (Government of India Act, 1858) পাছ কৰে।

প্ৰধান ধাৰাসমূহ (Key Provisions):

• ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ প্ৰত্যক্ষ শাসন: এই আইনৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ পৰা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনৰ চিৰকাললৈ অন্ত পেলোৱা হয়। ভাৰতৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশাসনিক ক্ষমতা পোনপ্ৰীয়াভাৱে ব্ৰিটিছ সম্ৰাজ্ঞী ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা হয়।
• দ্বৈত শাসনৰ অন্ত আৰু ভাৰত সচিব নিযুক্তি: ১৭৮৪ চনৰ পিটৰ ভাৰত আইনৰ ব্যৱস্থা অৰ্থাৎ 'ব’ৰ্ড অৱ কণ্ট্ৰ’ল' আৰু 'ক’ৰ্ট অৱ ডাইৰেক্টৰ্ছ' সম্পূৰ্ণৰূপে ভাঙি দিয়া হয়। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ এজন জেষ্ঠ্য মন্ত্ৰীৰ অধীনত "ভাৰত সচিব" (Secretary of State for India) পদৰ সৃষ্টি কৰা হয়। ভাৰতৰ সমগ্ৰ প্ৰশাসনৰ শেষ কৰ্তৃত্ব তেওঁৰ ওপৰত অৰ্পণ কৰা হয়।
• ইণ্ডিয়া কাউন্সিল (India Council) গঠন: ভাৰত সচিবক প্ৰশাসনিক সহায় আৰু পৰামৰ্শ দিবৰ বাবে ১৫ জনীয়া সদস্যৰে গঠিত এখন পৰিষদ বা ‘ইণ্ডিয়া কাউন্সিল’ গঠন কৰা হয়।
• ভাইচৰয় (Viceroy) পদৰ সৃষ্টি: ভাৰতৰ গৱৰ্নৰ জেনেৰেল পদটোক ব্ৰিটিছ সম্ৰাজ্ঞীৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰতিনিধি হিচাপে "ভাইচৰয়" (Viceroy) উপাধি প্ৰদান কৰা হয়। লৰ্ড কেনিং আছিল ভাৰতৰ অন্তিম গৱৰ্নৰ জেনেৰেল আৰু প্ৰথম ভাইচৰয়।
• ঘোষণা পত্ৰ আৰু নীতি পৰিৱৰ্তন: ১৮৫৮ চনৰ ১ নৱেম্বৰত লৰ্ড কেনিঙে ইলাহাবাদত ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ঐতিহাসিক ঘোষণাপত্ৰ পাঠ কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতত নতুনকৈ ৰাজ্য গ্ৰাস কৰাৰ নীতি পৰিত্যাগ কৰে, ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে আৰু দেশীয় ৰজাসকলৰ সৈতে হোৱা পূৰ্বৰ চুক্তিৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰে।