Class 9 Social Science Chapter 1|SEBA Assamese Medium 2026 Part 1 history

Class 9 Social Science ইতিহাসৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ 

Additional Questions MCQ Solutions

১। অতি চমু/চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:

১। ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পর্তুগীজ নাৱিকজন কোন? তেওঁ কেতিয়া আৰু ভাৰতৰ ক'ত পোন প্রথমে উপস্থিত হৈছিল? উত্তৰ: ভাৰত আৰু পাশ্চাত্যৰ মাজত সাগৰীয় পথ আৱিষ্কাৰ কৰা প্ৰথম পৰ্তুগীজ নাৱিকজন আছিল ভাস্কো-দা-গামা (Vasco da Gama)। তেওঁ ১৪৯৮ চনৰ মে' মাহত ভাৰতৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ মালাৱাৰ উপকূলৰ কালিকট (Calicut) বন্দৰত পোন প্ৰথমে উপস্থিত হৈছিল।

২। জলপথেৰে পৃথিৱী প্রদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন কোন আছিল? উত্তৰ: জলপথেৰে পৃথিৱী প্ৰদক্ষিণ কৰিবলৈ সমৰ্থ হোৱা ইংৰাজ নাৱিকজন আছিল ছাৰ ফ্ৰাঞ্চিছ ড্ৰেক (Sir Francis Drake)। তেওঁ ১৫৭৭ চনৰ পৰা ১৫৮০ চনৰ ভিতৰত এই কাৰ্য সম্পন্ন কৰিছিল।

৩। ভাৰত ভূমিত পোন প্রথমে কোন ইংৰাজ নাৱিকে অনুমতিপত্র লৈ কেতিয়া প্রবেশ কৰিছিল? উত্তৰ: ১৬০৮ চনত কেপ্তেইন উইলিয়াম হকিন্স (Captain William Hawkins) নামৰ ইংৰাজ নাৱিকজনে ইংলেণ্ডৰ ৰজা প্ৰথম জেমছৰ অনুমতিপত্ৰ (অনুগ্ৰহ পত্ৰ) লৈ 'হেক্টৰ' জাহাজেৰে আহি ভাৰত ভূমিত পোন প্ৰথমে প্ৰৱেশ কৰিছিল আৰু মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰক সাক্ষাৎ কৰিছিল। (উল্লেখ্য যে, ইয়াৰ পূৰ্বে ১৫৯৯ চনত জন মিলডেনহল নামৰ এজন ইংৰাজ ব্যৱসায়ীয়ে থলপথেৰে ভাৰতলৈ আহি সম্ৰাট আকবৰক সাক্ষাৎ কৰিছিল)।

8। ইংলিছ ইষ্ট ইন্ডিয়া কোম্পানি কেতিয়া ক'ত গঠন হৈছিল? উত্তৰ: ইংলিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানী ১৬০০ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰত ইংলেণ্ডৰ লণ্ডন চহৰত গঠন হৈছিল।

৫। ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানিৰ ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা। উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ ভাৰতত থিতাপি লোৱাৰ দুটা মূল উদ্দেশ্য আছিল:

• ভাৰত আৰু সমগ্ৰ প্ৰাচ্যৰ দেশসমূহৰ সৈতে মচলা, কাপোৰ আদিৰ লাভজনক ব্যৱসায়-বাণিজ্য কৰি প্ৰচুৰ অৰ্থনৈতিক মুনাফা অৰ্জন কৰা।
• ভাৰতীয় ভূখণ্ডত স্থায়ী বাণিজ্যিক খোপনি বা কুঠী স্থাপন কৰি বাণিজ্যৰ ওপৰত একচেটিয়া অধিকাৰ তথা নিয়ন্ত্ৰণ সাব্যস্ত কৰা।

৬। ইংৰাজৰ প্ৰথম বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো ভাৰতৰ ক'ত কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল? উত্তৰ: ইংৰাজৰ প্ৰথম সাময়িক বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো ১৬১১ চনত ভাৰতৰ পূব উপকূলৰ মছলিপট্টনমত স্থাপিত হৈছিল আৰু প্ৰথম স্থায়ী বাণিজ্য কেন্দ্ৰটো ১৬১২ চনত পশ্চিম উপকূলৰ চুৰাটত (Surat) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।

৭। 'ফর্ট উইলিয়াম' কি? উত্তৰ: 'ফৰ্ট উইলিয়াম' হ’ল বংগৰ কলিকতাত ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে নিজৰ সুৰক্ষা, সামৰিক ঘাটি আৰু বাণিজ্য পৰিচালনাৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা এটা বিখ্যাত সুৰক্ষিত দুৰ্গ (Fort)। ইংলেণ্ডৰ ৰজা উইলিয়াম তৃতীয়ৰ নামেৰে ইয়াৰ নামকৰণ কৰা হৈছিল।

৮। পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক কোন দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰি সময় উল্লেখ কৰি লিখা উত্তৰ: পৰাধীন ভাৰতৰ ব্ৰিটিছ শাসনৰ সময়ছোৱাক নিম্নলিখিত দুটা মূল ভাগত ভগাব পাৰি:

• ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ শাসনকাল: ১৭৫৭ চনৰ পলাচী যুদ্ধৰ পৰা ১৮৫৮ চনলৈকে।
• ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুট বা ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ শাসনকাল: ১৮৫৮ চনৰ পৰা ১৯৪৭ চনত ভাৰত স্বাধীন হোৱালৈকে।

৯। 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' কোনে কেতিয়া কি উদ্দেশ্যত প্রণয়ন কৰিছিল? উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ ঐতিহাসিক চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পটভূমিত ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৫৮ চনৰ ২ আগষ্টত 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' প্ৰণয়ন কৰিছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ কুশাসনৰ সম্পূৰ্ণ অন্ত পেলাই ভাৰতৰ শাসনভাৰ প্ৰত্যক্ষভাৱে ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুটৰ (সম্ৰাজ্ঞী ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ) হাতলৈ নিয়া আৰু ভাৰতত এক সুস্থিৰ তথা সুসংগঠিত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা।

১০। 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন' কেতিয়া আৰু কি উদ্দেশ্যত প্রণয়ন কৰা হৈছিল? উত্তৰ: ব্ৰিটিছ সংসদে ১৮৬১ চনত 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন' (Indian Councils Act) প্ৰণয়ন কৰিছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় আৰু প্ৰাদেশিক প্ৰশাসন তথা আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়াত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে বে-চৰকাৰী সদস্য হিচাপে ভাৰতীয় প্ৰতিনিধিক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা আৰু শাসনকাৰ্যত এক সহযোগিতামূলক নীতিৰ পাতনি মেলা।

চমু/দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নঃ

১। ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত বাণিজ্য চুক্তি কৰিবলৈ কৰা প্ৰচেষ্টা কেতিয়া সম্পূর্ণ হৈছিল, তাৰ পদক্ষেপসমূহ সংক্ষেপে লিখা। উত্তৰ: ইংৰাজে ভাৰতৰ লগত এক স্থায়িত্বপূৰ্ণ বাণিজ্য চুক্তি কৰিবলৈ কৰা দীৰ্ঘদিনীয়া প্ৰচেষ্টা ১৬১৫ চনত সম্পূৰ্ণ হৈছিল, যেতিয়া ছাৰ থমাছ ৰ’ৱে মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ পৰা সমগ্ৰ মোগল সাম্ৰাজ্যতে বাণিজ্য কুঠী স্থাপন কৰাৰ এক চনদ লাভ কৰিছিল।

ইয়াৰ প্ৰধান পদক্ষেপসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ আছিল:

• প্ৰথম পদক্ষেপ (১৫৯৯ চন): জন মিলডেনহল নামৰ এজন ইংৰাজ ব্যৱসায়ীয়ে থলপথেৰে ভাৰতলৈ আহি ব্যৱসায়ৰ সুবিধা বিচাৰি মোগল সম্ৰাট আকবৰক সাক্ষাৎ কৰে।
• দ্বিতীয় পদক্ষেপ (১৬০০ চন): ইংলেণ্ডৰ ৰাণী এলিজাবেথ প্ৰথমৰ পৰা ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে পূব দেশসমূহৰ সৈতে ১৫ বছৰৰ বাবে একচেটিয়া বাণিজ্য কৰাৰ ৰাজকীয় চনদ লাভ কৰে।
• তৃতীয় পদক্ষেপ (১৬০৮ চন): ইংলেণ্ডৰ ৰজা প্ৰথম জেমছৰ সঁজাতী হৈ কেপ্তেইন উইলিয়াম হকিন্সে মোগল সম্ৰাট জাহাংগীৰৰ ৰাজদৰবাৰত উপস্থিত হৈ চুৰাটত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপনৰ অনুমতি বিচাৰে আৰু আংশিক সফলতা লাভ কৰে।
• চতুৰ্থ পদক্ষেপ (১৬১৫ চন): ব্ৰিটিছ ৰজাৰ আনুষ্ঠানিক ৰাষ্ট্ৰদূত হিচাপে ছাৰ থমাছ ৰ’ (Sir Thomas Roe) জাহাংগীৰৰ দৰবাৰলৈ আহে। তেওঁ নিজৰ বিচক্ষণতাৰে মোগল সম্ৰাটৰ পৰা ইংৰাজসকলৰ বাবে এক ব্যাপক বাণিজ্যিক সুবিধা আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰা চুক্তি সম্পূৰ্ণ কৰে।

২। ইষ্ট ইন্ডিয়া কোম্পানীয়ে কেনেকৈ ভাৰতৰ তিনিটা মূল স্থানত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিছিল তাৰ তিনিটা মূল কৌশল সম্পর্কে লিখা। উত্তৰ: ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে ভাৰতৰ তিনিটা সৰ্বাধিক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান অৰ্থাৎ মাদ্ৰাজ, বোম্বাই আৰু কলিকতাত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰিবলৈ সুকীয়া সুকীয়া কৌশল অৱলম্বন কৰিছিল। সেই কৌশলসমূহ হ’ল:

• ১. স্থানীয় শাসকৰ পৰা ভূমি ক্ৰয় বা লীজ লোৱা কৌশল (মাদ্ৰাজ কেন্দ্ৰ): ১৬৩৯ চনত ফ্ৰাঞ্চিছ ডে নামৰ এজন কোম্পানীৰ বিষয়াই চন্দ্ৰগিৰিৰ স্থানীয় ৰজাৰ পৰা মাদ্ৰাপট্টনম নামৰ এক উপকূলীয় ঠাই লীজত লয়। ইয়াতেই কোম্পানীয়ে নিজৰ প্ৰথম সুৰক্ষিত বাণিজ্য কেন্দ্ৰ 'ফৰ্ট ছেইণ্ট জৰ্জ' নিৰ্মাণ কৰে, যিটো পিছলৈ মাদ্ৰাজ চহৰ হিচাপে গঢ়ি উঠে।
• ২. ৰাজকীয় বৈবাহিক সম্পৰ্ক আৰু উপ-লীজ কৌশল (বোম্বাই কেন্দ্ৰ): ১৬৬১ চনত ইংলেণ্ডৰ ৰজা দ্বিতীয় চাৰ্লছে পৰ্তুগালৰ ৰাজকন্যা কেথেৰিনক বিয়া কৰোৱাৰ বাবদ যৌতুক হিচাপে বোম্বাই দ্বীপটো লাভ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত অৰ্থাৎ ১৬৬৮ চনত ৰজাই মাত্ৰ বাৰ্ষিক ১০ পাউণ্ড ভাড়াৰ বিনিময়ত এই গুৰুত্বপূৰ্ণ দ্বীপটো ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীক ব্যৱসায় কৰিবলৈ হস্তান্তৰ কৰে।
• ৩. জমিদাৰী স্বত্ব ক্ৰয় কৰাৰ কৌশল (কলিকতা কেন্দ্ৰ): ১৬৯৮ চনত বংগৰ চুবেদাৰ আজিম-উছ-শ্বানৰ অনুমতি সাপেক্ষে কোম্পানীয়ে মাত্ৰ ১২০০ টকাৰ বিনিময়ত বংগৰ তিনিখন গুৰুত্বপূৰ্ণ গাঁও— চুতাধুতি, কলিকতা আৰু গোবিন্দপুৰৰ জমিদাৰী স্বত্ব লাভ কৰে। এই স্থানতে কোম্পানীয়ে 'ফৰ্ট উইলিয়াম' দুৰ্গ সাজি কলিকতা বাণিজ্য কেন্দ্ৰৰ ভেটি স্থাপন কৰে।

৩। ভাৰতত ব্রিটিছ সাম্রাজ্যবাদ প্রতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা ইষ্ট-ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন কোন? তেওঁ কি কি কৌশলেৰে ব্ৰিটিছ সাম্রাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিছিল চাৰিটা যুক্তিৰে লিখা। উত্তৰ: ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদ প্ৰতিষ্ঠাৰ পথ সুগম কৰি তোলা ইষ্ট-ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য ব্যক্তিজন আছিল ৰবাৰ্ট ক্লাইভ (Robert Clive)।

তেওঁ নিম্নলিখিত চাৰিটা মূল কৌশল আৰু যুক্তিৰ আধাৰত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ লাইখুঁটা স্থাপন কৰিছিল:

• ১. কু-কূটনীতি আৰু অন্তৰ্নিহিত ষড়যন্ত্ৰ: ১৭৫৭ চনৰ পলাচী যুদ্ধত ৰবাৰ্ট ক্লাইভে বংগৰ নৱাব চিৰাজ-উদ্দৌলাৰ প্ৰধান সেনাপতি মীৰ জাফৰৰ সৈতে গোপনে চুক্তি কৰি এক চৰম বিশ্বাসঘাটকতাৰ জাল ৰচনা কৰে। ইয়াৰ ফলত নৱাবৰ পৰাজয় ঘটে আৰু বংগত ইংৰাজৰ পুতলী চৰকাৰ গঠন হয়।
• ২. দিৱানী লাভৰ অৰ্থনৈতিক কৌশল: ১৭৬৪ চনৰ বক্সাৰ যুদ্ধত জয়লাভ কৰাৰ পিছত ক্লাইভে ১৭৬৫ চনত মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় শ্বাহ আলমৰ সৈতে 'ইলাহাবাদ চুক্তি' কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে তেওঁ বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাৰ ‘দিৱানী’ অৰ্থাৎ ৰাজহ সংগ্ৰহৰ আইনী অধিকাৰ হস্তগত কৰি কোম্পানীক বিত্তীয়ভাৱে অপৰিসীম শক্তিশালী কৰি তোলে।
• ৩. দ্বৈত শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰৱৰ্তন: ক্লাইভে বংগত 'দ্বৈত শাসন' (Dual Government) আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াৰ দ্বাৰা কোম্পানীয়ে কোনো প্ৰশাসনিক দায়িত্ব নোলোৱাকৈ সমগ্ৰ ৰাজহ আৰু ক্ষমতা লাভ কৰে, আনহাতে নৱাবৰ ওপৰত ক্ষমতা নোহোৱাকৈ কেৱল দায়িত্ব জাপি দিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত ব্ৰিটিছ শক্তি সৰ্বেসৰ্বা হৈ পৰে।
• ৪. প্ৰতিদ্বন্দ্বী ইউৰোপীয় শক্তি দমন: কৰ্ণাটকৰ যুদ্ধসমূহত নিজৰ সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক দূৰদৰ্শিতাৰে ক্লাইভে ফৰাচী শক্তিক সম্পূৰ্ণৰূপে মষিমূৰ কৰে, যাৰ ফলত ভাৰতত ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ ক্ষেত্ৰত থকা সকলো প্ৰতিবন্ধকতা দূৰ হয়।

৪৷ চিপাহী বিদ্ৰোহ সৃষ্টিৰ কাৰণবোৰ লিখা। উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহ বা ভাৰতৰ প্ৰথম স্বাধীনতা সংগ্ৰাম কোনো এটা একক কাৰণত হোৱা নাছিল। ইয়াৰ অন্তৰালত বহুদিনীয়া ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু সামৰিক ক্ষোভ নিহিত আছিল। কাৰণবোৰ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• ৰাজনৈতিক কাৰণ: লৰ্ড ডেলহাউছীৰ আগ্ৰাসী ‘স্বত্ব বিলোপ নীতি’ৰ দ্বাৰা ঝান্সী, নাগপুৰ, সাতাৰা আদি দেশীয় ৰাজ্যসমূহ অন্যায়ভাৱে গ্ৰাস কৰা আৰু অযোধ্যাৰ নৱাবক কুশাসনৰ মিছা অজুহাতত সিংহাসনচ্যুত কৰাৰ ফলত দেশীয় ৰজাসকল ব্ৰিটিছৰ শত্ৰু হৈ পৰিছিল।
• অৰ্থনৈতিক কাৰণ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ অত্যাধিক ভূমি ৰাজহ নীতি, কুটিৰ শিল্প আৰু থলুৱা বাণিজ্য ধ্বংস কৰা আৰু ভাৰতৰ ধন-সম্পদ বিভিন্ন উপায়েৰে ইংলেণ্ডলৈ লুণ্ঠন কৰি নিয়াৰ বাবে দেশত দৰিদ্ৰতা আৰু অসন্তুষ্টি চৰম পৰ্যায় পাইছিল।
• সামাজিক আৰু ধৰ্মীয় কাৰণ: খ্ৰীষ্টান ধৰ্ম প্ৰচাৰকসকলৰ উগ্ৰ ধৰ্মান্তৰকৰণ নীতি, ভাৰতীয় ধৰ্মীয় আৰু সামাজিক ৰীতি-নীতিত হস্তক্ষেপ কৰা আৰু পাশ্চাত্য শিক্ষা জাপি দিয়াৰ ফলত ভাৰতীয় লোকসকলৰ মনত নিজৰ ধৰ্ম নাশ হোৱাৰ শংকাৰ সৃষ্টি হৈছিল।
• সামৰিক আৰু প্ৰত্যক্ষ কাৰণ: ব্ৰিটিছ সামৰিক বাহিনীত থকা ভাৰতীয় চিপাহীসকলক বৰ্ণবৈষম্যমূলক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু দৰমহা-পদোন্নতিৰ ক্ষেত্ৰত বঞ্চিত কৰা হৈছিল। সৰ্বোপৰি, সেনা বাহিনীত নতুনকৈ প্ৰৱৰ্তন কৰা 'এনফিল্ড ৰাইফল'ৰ কাৰ্টিজত গৰু আৰু গাহৰিৰ চৰ্বি মিশ্ৰিত থকাৰ কথাটোৱে হিন্দু আৰু মুছলিম চিপাহীসকলৰ ধৰ্মীয় অনুভূতিত তীব্ৰ আঘাত সানে আৰু ইয়েই বিদ্ৰোহৰ প্ৰত্যক্ষ জুই জ্বলাই তোলে।

৫। চিপাহী বিদ্রোহৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল উল্লেখ কৰা。 উত্তৰ: ১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ চাৰিটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথা যুগান্তকাৰী ফলাফল তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• ১. কোম্পানী শাসনৰ অন্ত: ভাৰতবৰ্ষৰ পৰা ব্ৰিটিছ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ এশ বছৰীয়া বাণিজ্যিক আৰু প্ৰশাসনিক শাসনৰ চিৰদিনৰ বাবে অন্ত পৰে।
• ২. ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰত্যক্ষ শাসন: ১৮৫৮ চনৰ আইন অনুসৰি ভাৰতৰ সমগ্ৰ প্ৰশাসন আৰু সাৰ্বভৌম কৰ্তৃত্ব পোনপটীয়াভাৱে ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুট তথা সম্ৰাজ্ঞী ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা হয়।
• ৩. ৰাজ্য বিস্তাৰ নীতি পৰিত্যাগ: ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ ঐতিহাসিক ঘোষণাপত্ৰৰ জৰিয়তে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰতত নতুনকৈ ৰাজ্য গ্ৰাস কৰাৰ নীতি পৰিত্যাগ কৰে আৰু লৰ্ড ডেলহাউছীৰ কুখ্যাত ‘স্বত্ব বিলোপ নীতি’ বাতিল কৰা হয়।
• ৪. সামৰিক বাহিনীৰ পুনৰ্গঠন: বিদ্ৰোহৰ পুনৰাবৃত্তি ৰোধ কৰিবলৈ সামৰিক বাহিনীত ভাৰতীয় চিপাহীৰ সংখ্যা বহুখিনি হ্ৰাস কৰা হয় আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ গোলন্দাজ বা অস্ত্ৰাগাৰ বিভাগসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে ব্ৰিটিছ সৈন্যৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰখা হয়।

৬। 'ভাৰত চৰকাৰ আইন'ৰ জৰিয়তে হোৱা চাৰিটা প্রশাসনীয় পৰিৱৰ্তন উল্লেখ কৰা। উত্তৰ: ১৮৫৮ চনৰ 'ভাৰত চৰকাৰ আইন' (Government of India Act, 1858) ৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ শাসন ব্যৱস্থাত হোৱা চাৰিটা প্ৰধান প্ৰশাসনীয় পৰিৱৰ্তন হ’ল:

• ১. শাসন ক্ষমতাৰ হস্তান্তৰ: ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ শাসনভাৰ ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ হাতৰ পৰা কাঢ়ি লৈ ব্ৰিটিছ ৰাজমুকুট বা ব্ৰিটিছ সংসদৰ প্ৰত্যক্ষ অধীনলৈ অনা হয়।
• ২. ভাৰত সচিব (Secretary of State) পদৰ সৃষ্টি: ব্ৰিটিছ মন্ত্ৰীসভাৰ এজন কেবিনেট মন্ত্ৰীক লৈ ‘ভাৰত সচিব’ নামৰ এক নতুন আৰু চৰম ক্ষমতাশালী পদৰ সৃষ্টি কৰা হয়, যাৰ ওপৰত ভাৰতৰ প্ৰশাসনৰ শেষ কৰ্তৃত্ব অৰ্পণ কৰা হয়।
• ৩. ইণ্ডিয়া কাউন্সিল গঠন: ভাৰত সচিবক প্ৰশাসনিক কাৰ্যত সহায় আৰু পৰামৰ্শ দিবৰ বাবে ১৫ জনীয়া সদস্যৰে গঠিত ‘ইণ্ডিয়া কাউন্সিল’ বা ভাৰত পৰিষদ নামৰ এক সংস্থা গঠন কৰা হয়।
• ৪. ভাইচৰয় (Viceroy) পদৰ প্ৰৱৰ্তন: ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ প্ৰশাসক অৰ্থাৎ 'গৱৰ্নৰ জেনেৰেল' পদটোক ব্ৰিটিছ সম্ৰাট বা সম্ৰাজ্ঞীৰ প্ৰত্যক্ষ প্ৰতিনিধি হিচাপে ‘ভাইচৰয়’ উপাধি প্ৰদান কৰা হয়। লৰ্ড কেনিং আছিল ভাৰতৰ প্ৰথম ভাইচৰয়।

৭। লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্রধান সংস্কাৰৰ বিষয়ে লিখা। উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰথম ভাইচৰয় লৰ্ড কেনিঙৰ দুটা প্ৰধান আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সংস্কাৰ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• ১. বিত্তীয় আৰু অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ: চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পিছত সৃষ্টি হোৱা গভীৰ আৰ্থিক নাটনি দূৰ কৰিবলৈ লৰ্ড কেনিঙে ১৮৬০ চনত বিত্তীয় বিশেষজ্ঞ জেমছ উইলছনৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰে। তেওঁ ভাৰতত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘আয়কৰ’ (Income Tax) ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে, বাজেট প্ৰণালীৰ সূচনা কৰে আৰু আধুনিক কাগজী মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন কৰে।
• ২. প্ৰশাসনিক বিভাগীয় প্ৰণালী (Portfolio System) ৰ সূচনা: কেনিঙে ১৮৬১ চনত গৱৰ্নৰ জেনেৰেলৰ কাৰ্যবাহী পৰিষদত ‘বিভাগীয় প্ৰণালী’ বা পৰ্টফ’লিঅ’ চিষ্টেম আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ অধীনত চৰকাৰৰ বিভিন্ন বিভাগ (যেনে— গৃহ, বিত্ত, সামৰিক আদি) একোজন নিৰ্দিষ্ট সদস্যৰ হাতত স্বতন্ত্ৰভাৱে অৰ্পণ কৰা হৈছিল, যিটো বৰ্তমানৰ কেবিনেট মন্ত্ৰীসভাৰ দৰেই আছিল।

৮। 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন'ৰ দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ লিখা। উত্তৰ: ১৮৬১ চনৰ 'ভাৰতীয় পৰিষদ আইন'ৰ (Indian Councils Act, 1861) দুটা গুণ আৰু দুটা দোষ তলত বৰ্ণনা কৰা হ’ল:

দুটা গুণ (Merits):

• ভাৰতীয়ৰ প্ৰথম অংশগ্ৰহণ: এই আইনৰ জৰিয়তে ব্ৰিটিছে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়াত বে-চৰকাৰী সদস্য হিচাপে ভাৰতীয় লোকক অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ সাংবিধানিক সুযোগ দিয়ে। (প্ৰথম অৱস্থাত পাটিয়ালাৰ ৰজা, বেনাৰসৰ ৰজা আৰু ছাৰ দিনকৰ ৰাওক মনোনীত কৰা হৈছিল)।
• প্ৰশাসনিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ পাতনি: ১৮৩৩ চনৰ আইনে কাঢ়ি লোৱা বম্বে আৰু মাদ্ৰাজ প্ৰেছিডেন্সীৰ নিজা আইন প্ৰণয়ন কৰাৰ ক্ষমতা এই আইনৰ জৰিয়তে ঘূৰাই দিয়া হয়, যাৰ ফলত ভাৰতত প্ৰশাসনিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ শুভাৰম্ভ ঘটে।

দুটা দোষ (Demerits):

• অগণতান্ত্ৰিক আৰু সীমিত প্ৰতিনিধিত্ব: পৰিষদলৈ মনোনীত কৰা ভাৰতীয় সদস্যসকল সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ প্ৰতিনিধি নাছিল। তেওঁলোক আছিল ব্ৰিটিছ ভক্ত ধনী জমিদাৰ বা ৰজা-মহাৰজা, যিসকলে দেশৰ প্ৰকৃত সমস্যাৰ কথা ডাঙি ধৰিব নোৱাৰিছিল।
• প্ৰকৃত ক্ষমতাৰ অভাৱ: এই পৰিষদৰ কোনো বিত্তীয় বিষয় বা বাজেটৰ ওপৰত আলোচনা কৰাৰ বা প্ৰশ্ন সোধাৰ কোনো অধিকাৰ নাছিল। লগতে গৱৰ্নৰ জেনেৰেল বা ভাইচৰয়ৰ হাতত চৰম ‘ভেটো’ ক্ষমতা আৰু জৰুৰীকালীন অধ্যাদেশ (Ordinance) জাৰি কৰাৰ অধিকাৰ থকাৰ বাবে পৰিষদখন কেৱল এটা নামধৰা পৰামৰ্শদাতা সংস্থাহে আছিল।

৯। ইংৰাজৰ সময়ত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ জৰিয়তে হোৱা পৰিৱৰ্তনসমূহ আলোচনা কৰা। উত্তৰ: ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনকালত স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসন (Local Self-Government) ৰ প্ৰকৃত বিকাশ ঘটিছিল ভাইচৰয় লৰ্ড ৰিপনৰ (Lord Ripon) দিনত। ১৮৮২ চনত তেওঁ গ্ৰহণ কৰা ঐতিহাসিক স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসন প্ৰস্তাৱৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ শাসন ব্যৱস্থাত কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন ঘটিছিল:

• ১. লোকেল বোৰ্ড (Local Boards) ৰ প্ৰতিষ্ঠা: গ্ৰাম্য আৰু মহকুমা পৰ্যায়ত লোকেল বোৰ্ড বা স্থানীয় পৰিষদ গঠন কৰা হয়। এই বোৰ্ডসমূহৰ বেছিভাগ সদস্যই আছিল বে-চৰকাৰী আৰু তেওঁলোকক চৰকাৰে মনোনীত কৰাৰ পৰিৱৰ্তে স্থানীয় জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত কৰাৰ গণতান্ত্ৰিক নিয়ম আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
• ২. পৌৰসভা বা মিউনিচিপালিটিৰ সম্প্ৰসাৰণ: চহৰ অঞ্চলসমূহত মিউনিচিপালিটিৰ গাঁথনি সুদৃঢ় কৰা হয়। চহৰৰ অনাময় ব্যৱস্থা, প্ৰাথমিক শিক্ষা, খোৱাপানী যোগান, চিকিৎসালয় আৰু বাট-পথ নিৰ্মাণ তথা মেৰামতিৰ সম্পূৰ্ণ দায়িত্ব এই স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ হাতত অৰ্পণ কৰা হয়।
• ৩. বিত্তীয় বিকেন্দ্ৰীকৰণ আৰু স্বতন্ত্ৰতা: স্থানীয় বোৰ্ডসমূহক নিজা এলেকাত কৰ সংগ্ৰহ কৰাৰ আৰু সেই ধন স্থানীয় উন্নয়নমূলক কামত ব্যয় কৰাৰ আৰ্থিক স্বাধীনতা দিয়া হৈছিল।
• ৪. ৰাজনৈতিক সচেতনতাৰ বিকাশ: ইয়াৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ পৰিৱৰ্তনটো আছিল যে ইয়াৰ জৰিয়তে সাধাৰণ ভাৰতীয়ই প্ৰথমবাৰৰ বাবে নিৰ্বাচন আৰু প্ৰশাসন পৰিচালনাৰ ব্যৱহাৰিক অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছিল, যিয়ে ভাৰতত ভৱিষ্যতৰ গণতান্ত্ৰিক ভাৱধাৰাৰ ভেটি গঢ়ি তুলিছিল। সেয়েহে লৰ্ড ৰিপনক 'ভাৰতৰ স্থানীয় স্বায়ত্ত শাসনৰ জনক' বুলি কোৱা হয়।

১০। অসামৰিক সেৱাত কেনেকৈ ভাৰতীয়সকল অন্তর্ভুক্ত হৈছিল? এই সেৱাৰ বিকাশ সম্পর্কে আলোচনা কৰা। উত্তৰ: ভাৰতত চিভিল ছাৰ্ভিচ বা অসামৰিক সেৱাৰ সূচনা লৰ্ড কৰ্ণৱালিছে কৰিছিল যদিও ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যবাদী নীতিৰ বাবে প্ৰথমাৱস্থাত ভাৰতীয়সকলক কোনো উচ্চ পদত নিযুক্তি দিয়া হোৱা নাছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত ইয়াৰ বিকাশ আৰু ভাৰতীয়কৰণ প্ৰক্ৰিয়া তলত দিয়া ধৰণে অগ্ৰসৰ হৈছিল:

• মুক্ত প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ সূচনা: ১৮৫৩ চনৰ চনদ আইনৰ (Charter Act, 1853) জৰিয়তে ব্ৰিটিছ সংসদে পুৰণি মনোনয়ন প্ৰথা বাতিল কৰি অসামৰিক সেৱাৰ নিযুক্তিৰ বাবে এক 'মুক্ত প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষা' (Open Competitive Examination) ৰ ব্যৱস্থা কৰে। ইয়াৰ ফলত আনুষ্ঠানিকভাৱে ভাৰতীয়সকলৰ বাবেও এই সেৱাৰ দুৱাৰ মুকলি হয়।
• প্ৰথম ভাৰতীয়ৰ অন্তৰ্ভুক্তি (১৮৬৩ চন): এই পৰীক্ষাটো লণ্ডনত অনুষ্ঠিত হৈছিল আৰু ইয়াৰ বাবে ইংৰাজী ভাষাৰ উচ্চ জ্ঞান আৰু বয়সৰ কঠোৰ সীমা আছিল। এই সকলো প্ৰত্যাহ্বান নেওচি ১৮৬৩ চনত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে সত্যেন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে (ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতৃ) এই কঠিন আই.চি.এছ (ICS) পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হৈ প্ৰথম ভাৰতীয় অসামৰিক বিষয়া হোৱাৰ গৌৰৱ অৰ্জন কৰে। ইয়াৰ পিছত সুৰেন্দ্ৰনাথ বেনাৰ্জী, মনমোহন ঘোষ আদি ভাৰতীয়ইও এই সেৱাত স্থান লাভ কৰে।
• ভাৰতত পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত কৰাৰ সিদ্ধান্ত (১৯২২ চন): ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বয়সৰ সীমা কমাই অসামৰিক সেৱাত ভাৰতীয়ৰ প্ৰৱেশ কঠিন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াৰ বিৰুদ্ধে ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছ আৰু জাতীয়তাবাদী নেতাসকলে তীব্ৰ আন্দোলন গঢ়ি তোলে। ইয়াৰ ফলশ্ৰুতিত ১৯২২ চনৰ পৰা লণ্ডনৰ সমান্তৰালভাৱে ভাৰতৰ এলাহাবাদতো একেলগে আই.চি.এছ পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত কৰাৰ নিয়ম কৰা হয়।
• লোকসেৱা আয়োগ গঠন (১৯২৬ চন): ১৯২৪ চনৰ 'লী কমিচন' (Lee Commission) ৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি ১৯২৬ চনত ভাৰতত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে এখন 'কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগ' (Public Service Commission) গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ পিছৰে পৰা ভাৰতীয় অসামৰিক সেৱাৰ সম্পূৰ্ণ বিকাশ ঘটে আৰু অধিক সংখ্যক ভাৰতীয় লোক উচ্চ প্ৰশাসনিক পদত অন্তৰ্ভুক্ত হ’বলৈ সক্ষম হয়।

১১। ব্রিটিছ অধীন ভাৰত আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেবা সম্পর্কে তিনিটা পার্থক্য উল্লেখ কৰা। উত্তৰ: ব্ৰিটিছ অধীনস্থ ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱা (ICS) আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেৱা (IAS/IFS/IPS) ৰ মাজত থকা তিনিটা প্ৰধান পাৰ্থক্য তলৰ তালিকাত উল্লেখ কৰা হ’ল:

ব্ৰিটিছ অধীন ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱা	স্বাধীন ভাৰতৰ অসামৰিক লোকসেৱা
১৷ ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ঔপনিৱেশিক শাসন সুদৃঢ় কৰা, ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ সুৰক্ষা, আইন-শৃংখলা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সৰ্বাধিক ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰা।	ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল জনকল্যাণমূলক কাৰ্যসূচী ৰূপায়ণ কৰা, দেশৰ অৰ্থনৈতিক-সামাজিক উন্নয়ন কৰা আৰু গণতন্ত্ৰক সুদৃঢ় কৰা।
২৷ অসামৰিক বিষয়াসকল ব্ৰিটিছ ৰাজতন্ত্ৰ (Crown) আৰু ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ স্বাৰ্থৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ আনুগত্যশীল আৰু দায়বদ্ধ আছিল।	অসামৰিক বিষয়াসকল ভাৰতৰ সাৰ্বভৌম সংবিধান, দেশৰ গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰ আৰু সৰ্বসাধাৰণ জনসাধাৰণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ।
৩৷ প্ৰথমাৱস্থাত ইয়াৰ পৰীক্ষা আৰু নিযুক্তি কেৱল লণ্ডনত হৈছিল আৰু ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ ব্ৰিটিছ সংসদ বা ভাৰত সচিবৰ হাতত আছিল।	নিযুক্তি সম্পূৰ্ণ ধৰ্মনিৰপেক্ষ স্বতন্ত্ৰ সংস্থা 'UPSC' (কেন্দ্ৰীয় লোকসেৱা আয়োগ) ৰ দ্বাৰা ভাৰততে হয় আৰু ই সম্পূৰ্ণভাৱে ভাৰত চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণাধীন।