প্ৰাচীন ভাৰতৰ মহান গণিতজ্ঞ দ্বিতীয় ভাস্কৰাচাৰ্য
১. আৰম্ভণি (Introduction)
প্ৰাচীন ভাৰতীয় বিজ্ঞান আৰু গণিত চৰ্চাৰ ইতিহাস অতি চহকী আৰু গৌৰৱোজ্জ্বল। বেদ, উপনিষদৰ যুগৰ পৰাই ভাৰতত গণিত চৰ্চাৰ এক সুদীৰ্ঘ পৰম্পৰা আছিল। এই পৰম্পৰাক দ্বাদশ শতিকাত এক অভূতপূৰ্ব উচ্চতালৈ লৈ যোৱা মহান মনীষীগৰাকীয়েই হৈছে দ্বিতীয় ভাস্কৰাচাৰ্য, যাক সাধাৰণতে 'ভাস্কৰ দ্বিতীয়' বা 'ভাস্কৰাচাৰ্য' (অৰ্থাৎ ভাস্কৰ শিক্ষক) নামেৰে জনা যায়। তেওঁ আছিল মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰভাৱশালী গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিদ। তেওঁৰ আৱিষ্কাৰ আৰু সূত্ৰসমূহে সমগ্ৰ বিশ্বৰ গণিত জগতলৈ যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিছিল। ইউৰোপীয় গণিতজ্ঞসকলে কেইবা শতিকাৰ পিছত যিবোৰ তত্ত্ব আৱিষ্কাৰ কৰিছিল, সেইবোৰ ভাস্কৰাচাৰ্যই বহুত আগতেই নিজৰ গ্ৰন্থসমূহত উল্লেখ কৰি থৈ গৈছিল।
২. জন্ম আৰু প্ৰাৰম্ভিক জীৱন (Birth and Early Life)
দ্বিতীয় ভাস্কৰাচাৰ্যৰ জন্ম হৈছিল ১১১৪ খ্ৰীষ্টাব্দত (শকাব্দ ১০৩৬) দক্ষিণ ভাৰতৰ বিজাপুৰৰ (বৰ্তমান কৰ্ণাটকৰ বিজাপুৰ জিলা) বিজ্বলবিদ বা বিড্ডুৰ নামৰ এক ঐতিহ্যমণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালত।
- পিতা আৰু গুৰু: তেওঁৰ পিতৃৰ নাম আছিল মহেশ্বৰোপাধ্যায়। মহেশ্বৰ নিজেও এজন প্ৰখ্যাত জ্যোতিৰ্বিদ আৰু পণ্ডিত আছিল। পিতৃৰ তত্ত্বাৱধানতেই ভাস্কৰাচাৰ্যই সৰুৰে পৰা বেদ, ব্যাকৰণ, গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিদ্যাৰ গভীৰ শিক্ষা লাভ কৰিছিল।
- কৰ্মক্ষেত্ৰ: শিক্ষা সমাপ্ত কৰি তেওঁ তদানীন্তন ভাৰতৰ বিখ্যাত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান গৱেষণা কেন্দ্ৰ 'উজৈন' (Ujjain) লৈ যায়। পৰৱৰ্তী সময়ত তেওঁ এই বিখ্যাত মানমন্দিৰৰ মুৰব্বী পদত অধিষ্ঠিত হয়। তেওঁ নিজৰ জীৱনৰ সৰহভাগ সময় মধ্য ভাৰতৰ সহ্যাদ্ৰি অঞ্চলত জ্ঞান চৰ্চa কৰি অতিবাহিত কৰিছিল।
৩. গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানলৈ অৱদান (Contributions)
দ্বিতীয় ভাস্কৰাচাৰ্যৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কৃতি হৈছে তেওঁৰ কালজয়ী গ্ৰন্থ 'সিদ্ধান্ত শিৰোমণি' (Siddhanta Shiromani)। মাত্ৰ ৩৬ বছৰ বয়সতে (১১৫০ খ্ৰীষ্টাব্দত) তেওঁ এই বিশাল গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল। এই গ্ৰন্থখন চাৰিটা প্ৰধান ভাগত বিভক্ত, যিবোৰে গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ একো একোটা বিশাল দিশ সামৰি লৈছে:
ক) লীলাৱতী (Lilavati) - পাটীগণিত
এইভাগত পাটীগণিত (Arithmetic), জ্যামিতি (Geometry) আৰু বিন্যাস-সমাৱেশ (Permutations and Combinations) ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এই গ্ৰন্থখনৰ নাম তেওঁৰ কন্যা 'লীলাৱতী'ৰ নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছিল বুলি এক প্ৰবাদ আছে। ইয়াত অতি আমোদজনক কবিতা আৰু সাধুৰ ছলেৰে কঠিন গণিতৰ সমস্যাসমূহ সমাধান কৰাৰ উপায় দিয়া হৈছে।
খ) বীজগণিত (Bijaganita) - Algebra
প্ৰাচীন ভাৰতত বীজগণিতক এক সুকীয়া শাখা হিচাপে গঢ়ি তোলাত ভাস্কৰাচাৰ্যৰ অৱদান অতুলনীয়। ইয়াত ধণাত্মক আৰু ঋণাত্মক সংখ্যাৰ ধাৰণা, শূন্যৰ ব্যৱহাৰ আৰু বিভিন্ন মাত্ৰাৰ সমীকৰণ (Equations) সমাধান কৰাৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
গ) গ্ৰহগণিত আৰু ঘোলধ্যায় - জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান
এই দুটা খণ্ড সম্পূৰ্ণৰূপে জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ ওপৰত আধাৰিত। ইয়াত গ্ৰহসমূহৰ গতিপথ, সূৰ্যগ্ৰহণ, চন্দ্ৰগ্ৰহণ, গোলকীয় জ্যামিতি (Spherical Trigonometry) আৰু মহাকাশৰ বিভিন্ন পৰিঘটনাৰ নিখুঁত গাণিতিক হিচাপ দিয়া হৈছে।
★ ভাস্কৰাচাৰ্যৰ কেইটামান উল্লেখযোগ্য আৱিষ্কাৰ:
- অসীমৰ ধাৰণা (Concept of Infinity): তেৱেঁই প্ৰথম স্পষ্ট কৰিছিল যে যিকোনো সংখ্যাক শূন্যৰে হরুণ কৰিলে ফল 'অসীম' (Infinity) হয়।
- কলনবিদ্যাৰ ভেটি (Pre-Calculus): নিউটনৰ জন্মৰ প্ৰায় ৫০০ বছৰ পূৰ্বেই ভাস্কৰাচাৰ্যই 'তাত্কালিত গতি' (Instantaneous velocity) জুখিবলৈ অবকলন (Differentiation) ৰ দৰে এক ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- চক্ৰৱাল পদ্ধতি (Chakravala Method): অনিৰ্দিষ্ট দ্বিঘাট সমীকৰণ সমাধান কৰিবলৈ তেওঁ এক অনন্য চক্ৰাকাৰ পদ্ধতি আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
- পাই (Pi) ৰ মান: তেওঁ পাই ৰ মান ৩.১৪১৬ বুলি উল্লেখ কৰিছিল, যিটো অত্যন্ত নিখুঁত আছিল।
৪. অন্যান্য গ্ৰন্থ আৰু যান্ত্ৰিক আৱিষ্কাৰ
'সিদ্ধান্ত শিৰোমণি'ৰ উপৰিও তেওঁ 'কৰণ কুতূহল' (Karana Kautuhala) নামৰ আন এখন জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ পুথি ৰচনা কৰিছিল। কেৱল তাত্ত্বিক গণিতেই নহয়, ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞানতো তেওঁ পাৰদৰ্শী আছিল। সময় জুখিবলৈ তেওঁ 'যষ্টিযন্ত্ৰ' আৰু জলঘড়ী (Water clock) ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। আনকি তেওঁ পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে এটা স্বয়ংচালিত চক্ৰ বা 'চিৰন্তন গতি যন্ত্ৰ' (Perpetual Motion Machine) ৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰিছিল।
৫. সামৰণি (Conclusion)
১১৮৫ খ্ৰীষ্টাব্দত প্ৰায় ৭১ বছৰ বয়সত এইজনা মহান মনীষীৰ দেহাৱসান ঘটে। দ্বিতীয় ভাস্কৰাচাৰ্য কেৱল এজন গণিতজ্ঞই নাছিল, তেওঁ আছিল এজন কবি, দাৰ্শনিক আৰু এজন মহান শিক্ষক। তেওঁৰ ৰচনাসমূহৰ সৰলতা আৰু স্পষ্টতাহে পৰৱৰ্তী সময়ত সমগ্ৰ বিশ্বৰ বিজ্ঞান চৰ্চাক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল।
প্ৰাচীন ভাৰতীয় বিজ্ঞানৰ চৰম উৎকৰ্ষৰ প্ৰতীক দ্বিতীয় ভাস্কৰাচাৰ্যৰ স্মৃতিত ভাৰত চৰকাৰে ১৯৮১ চনত মহাকাশলৈ প্ৰেৰণ কৰা দেশৰ দ্বিতীয়টো উপগ্ৰহৰ নাম 'ভাস্কৰ-২' (Bhaskara-II) ৰাখিছিল। তেওঁৰ সৃষ্টি আৰু চিন্তা আজিও প্ৰতিগৰাকী ভাৰতীয় তথা বিশ্বৰ বিজ্ঞান প্ৰেমীৰ বাবে প্ৰেৰণাৰ উৎস।
No comments:
Post a Comment
Please do not enter any spam link in the comment box.