নৱম শ্ৰেণী বিজ্ঞান: অধ্যায় ৪ (গতি) - অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
অধ্যায়ৰ চমু সাৰাংশ (Chapter Summary)
১/ গতি আৰু স্থিতি (Motion and Rest):
কোনো বস্তুৱে সময়ৰ সাপেক্ষে নিজৰ চাৰিওফালৰ পৰিৱেশৰ তুলনাত স্থান সলনি কৰিলে তাক গতিশীল বোলা হয়। আনহাতে, স্থান সলনি নকৰিলে তাক স্থিতিশীল বা স্থিৰ বোলে। স্থিতি আৰু গতি আপেক্ষিক (Relative) — এজনৰ বাবে গতিশীল বস্তু আন এজনৰ বাবে স্থিৰ হ’ব পাৰে।
২/ দূৰত্ব আৰু সৰণ (Distance and Displacement):
• দূৰত্ব: এটা বস্তুৱে গতি কৰোঁতে অতিক্ৰম কৰা মুঠ পথৰ দৈৰ্ঘ্য। ইয়াৰ কেৱল মান আছে, দিশ নাই (স্কেলাৰ ৰাশি)।
• সৰণ: বস্তু এটাৰ প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থান আৰু অন্তিম অৱস্থানৰ মাজৰ আটাইতকৈ চুটি বা পোনপটীয়া দূৰত্ব। ইয়াৰ মান আৰু দিশ দুয়োটা থাকে (ভেক্টৰ ৰাশি)।
৩/ সুষম আৰু বিষম গতি (Uniform and Non-uniform Motion):
• সুষম গতি: বস্তু এটাই যদি সমান সময়ৰ ব্যৱধানত সদায় সমান দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰে, তাক সুষম গতি বোলে।
• বিষম গতি: বস্তু এটাই যদি সমান সময়ৰ ব্যৱধানত বেলেগ বেলেগ (অসমান) দূৰত্ব অতিক্ৰম কৰে, তাক বিষম গতি বোলে।
৪/ দ্ৰুতি আৰু বেগ (Speed and Velocity):
• দ্ৰুতি: বস্তু এটাই একক সময়ত অতিক্ৰম কৰা দূৰত্ব (দ্ৰুতি = দূৰত্ব / সময়)। ইয়াৰ একক m s⁻¹।
• বেগ: এটা নিৰ্দিষ্ট দিশত বস্তুৱে একক সময়ত কৰা সৰণ (বেগ = সৰণ / সময়)।
৫/ ত্বৰণ (Acceleration):
একক সময়ত বস্তুৰ বেগ পৰিৱৰ্তনৰ হাৰক ত্বৰণ বোলে।
• সূত্ৰ: a = (v - u) / t (য’ত v = অন্তিম বেগ, u = প্ৰাৰম্ভিক বেগ, t = সময়)। ইয়াৰ একক m s⁻²। যদি বেগ কমে, তাক ঋণাত্মক ত্বৰণ বা মন্থৰণ (Retardation) বোলে।
৬/ গতিৰ লেখৰ প্ৰদৰ্শন (Graphical Representation):
• দূৰত্ব-সময় লেখ (Distance-Time Graph): ইয়াৰ ঢালৰ (Slope) পৰা বস্তুৰ দ্ৰুতি পোৱা যায়। সুষম গতিৰ ক্ষেত্ৰত এই লেখডাল সৰল ৰেখা হয়।
• বেগ-সময় লেখ (Velocity-Time Graph): এই লেখডালে সময় অক্ষৰ সৈته আৱৰি থকা অংশৰ কালিয়ে বস্তুৰ সৰণ বা অতিক্ৰম কৰা দূৰত্ব নিৰ্দেশ কৰে।
৭/ গতিৰ সমীকৰণসমূহ (Equations of Motion):
সুষম ত্বৰণেৰে সৰল ৰেখাত গতি কৰা বস্তুৰ বাবে ৩ টা প্ৰধান সমীকৰণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়:
১. v = u + at
২. s = ut + (1/2)at²
৩. v² - u² = 2as
৮/ সুষম বৃত্তাকাৰ গতি (Uniform Circular Motion):
যেতিয়া এটা বস্তুৱে স্থিৰ দ্ৰুতিৰে এটা বৃত্তাকাৰ পথত ঘূৰি থাকে, তাক সুষম বৃত্তাকাৰ গতি বোলে। বৃত্তাকাৰ পথত গতি কৰোঁতে বস্তুৰ দিশ অহৰহ সলনি হৈ থাকে, সেয়েহে দ্ৰুতি একে থাকিলেও এই গতি সদায় এক ত্বৰিত গতি (Accelerated motion) হয়।
গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Important Additional Questions)
★ অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (মূল্য: ১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: সৰণৰ এছ. আই. (SI) একক কি?
উত্তৰ: সৰণৰ এছ. আই. একক হ’ল মিটাৰ (m)।
প্ৰশ্ন ২: গাড়ী এখনৰ ওড’মিটাৰে (Odometer) কি জোখে?
উত্তৰ: ওড’মিটাৰে গাড়ীখনে অতিক্ৰম কৰা মুঠ দূৰত্ব (Distance) জোখে।
প্ৰশ্ন ৩: দ্ৰুতি স্কেলাৰ নে ভেক্টৰ ৰাশি?
উত্তৰ: দ্ৰুতি এবিধ স্কেলাৰ ৰাশি (কাৰণ ইয়াৰ কেৱল মান আছে, দিশ নাই)।
প্ৰশ্ন ৪: সুষম গতি কৰা বস্তু এটাৰ দূৰত্ব-সময় লেখৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা হয়?
উত্তৰ: সুষম গতিৰ ক্ষেত্ৰত দূৰত্ব-সময় লেখডাল এডাল সৰল ৰেখা (Straight line) হয়।
প্ৰশ্ন ৫: বস্তু এটাৰ বেগ-সময় লেখ সময় অক্ষৰ সমান্তৰাল এডাল সৰল ৰেখা হ’লে বস্তুৰ গতি কেনেকুৱা হ’ব?
উত্তৰ: ই বুজায় যে বস্তুটোৱে সুষম বেগেৰে (Uniform velocity) গতি কৰি আছে, অৰ্থাৎ ইয়াৰ ত্বৰণ শূন্য।
★ চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (মূল্য: ২ বা ৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ৬: দূৰত্ব আৰু সৰণৰ মাজৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:
১/ বস্তু এটাই অতিক্ৰম কৰা মুঠ পথৰ দৈৰ্ঘ্যই হৈছে দূৰত্ব। আনহাতে, প্ৰাৰম্ভিক আৰু অন্তিম অৱস্থানৰ মাজৰ সৰ্বনিম্ন পোনপটীয়া দূৰত্বই হৈছে সৰণ।
২/ দূৰত্ব কেতিয়াও শূন্য হ’ব নোৱাৰে, কিন্তু গতিশীল বস্তু এটাৰ ক্ষেত্ৰতো সৰণ শূন্য হ’ব পাৰে (যদি বস্তুটো পুনৰ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰা স্থানলৈ ঘূৰি আহে)।
প্ৰশ্ন ৭: ঋণাত্মক ত্বৰণ কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: যদি কোনো গতিশীল বস্তুৰ বেগ সময়ৰ সাপেক্ষে হ্ৰাস পায়, তেন্তে তাৰ ত্বৰণক ঋণাত্মক ত্বৰণ বোলে। ইয়াক 'মন্থৰণ' (Retardation) বুলিও কোৱা হয়।
উদাহৰণ: ব্ৰেক প্ৰয়োগ কৰিলে চলি থকা গাড়ী এখনৰ বেগ কৰি যোৱাটো ঋণাত্মক ত্বৰণৰ এক অন্যতম উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৮: সুষম বৃত্তাকাৰ গতিক কিয় 'ত্বৰিত গতি' (Accelerated Motion) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: সুষম বৃত্তাকাৰ গতিৰ ক্ষেত্ৰত বস্তু এটাৰ দ্ৰুতি সদায় স্থিৰ হৈ থাকে। কিন্তু বৃত্তাকাৰ পথত ঘূৰি থকাৰ বাবে ইয়াৰ গতিৰ দিশ প্ৰতিটো মূহূৰ্ততে সলনি হৈ থাকে। যিহেতু বেগ দিশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, গতিকে দিশ সলনি হ’লে বেগৰো পৰিৱৰ্তন ঘটে। যিহেতু বেগৰ পৰিৱৰ্তন হৈছে, সেয়েহে সুষম বৃত্তাকাৰ গতিক এক ত্বৰিত গতি বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: বেগ-সময় লেখ এডালৰ তলৰ অংশই আৱৰি থকা কালিয়ে কি নিৰ্দেশ কৰে?
উত্তৰ: বেগ-সময় লেখ এডালে সময় অক্ষৰ সৈতে আৱৰি থকা অংশৰ কালিয়ে বস্তু এটাই এটা নিৰ্दिष्ट সময়ৰ ব্যৱধানত অতিক্ৰম কৰা 'সৰণ' (Displacement) বা অতিক্ৰম কৰা মুঠ দূৰত্বৰ মান নিৰ্দেশ কৰে।
★ গাণিতিক প্ৰশ্ন আৰু সমাধানঃ
প্ৰশ্ন ১০: স্থিৰ অৱস্থাৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰি এখন ৰে’লে 5 মিনিটত 72 km h⁻¹ বেগ লাভ কৰে। ৰে’লখনৰ ত্বৰণ গণনা কৰা।
উত্তৰ:
দিয়া আছে,
• প্ৰাৰম্ভিক বেগ (u) = 0 m s⁻¹ (যিহেতু স্থিৰ অৱস্থাৰ পৰা আৰম্ভ হৈছে)
• cookies বেগ (v) = 72 km h⁻¹ = 72 × (5/18) = 20 m s⁻¹
• সময় (t) = 5 মিনিট = 5 × 60 = 300 s
আমি জানো যে, গতিৰ প্ৰথম সমীকৰণ অনুসৰি,
v = u + at
বা, a = (v - u) / t
বা, a = (20 - 0) / 300
বা, a = 20 / 300 = 1/15 = 0.067 m s⁻²
গতিকে, ৰে’লখনৰ ত্বৰণ হ’b 0.067 m s⁻²।
প্ৰশ্ন ১১: এখন বাছৰ বেগ 5 ছেকেণ্ডত 80 km h⁻¹ ৰ পৰা হ্ৰাস পাই 60 km h⁻¹ হয়। বাছখনৰ ত্বৰণ নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ:
দিয়া আছে,
• প্ৰাৰম্ভিক বেগ (u) = 80 km h⁻¹ = 80 × (5/18) = 22.22 m s⁻¹
• অন্তিম বেগ (v) = 60 km h⁻¹ = 60 × (5/18) = 16.67 m s⁻¹
• সময় (t) = 5 s
ত্বৰণৰ সূত্ৰমতে,
a = (v - u) / t
a = (16.67 - 22.22) / 5
a = -5.55 / 5 = -1.11 m s⁻²
(ইয়াত ঋণাত্মক চিনে বুজাইছে যে বাছখনৰ গতি মন্থৰ হৈছে)।
গতিকে বাছখনৰ ত্বৰণ হ’ব -1.11 m s⁻²।
No comments:
Post a Comment
Please do not enter any spam link in the comment box.