Class 9| সমাজ বিজ্ঞান| ভূগোল| ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন। পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ।
অনুশীলনী
১। ভূ-পৃষ্ঠত মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ বিতৰণৰ এটি আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ বিতৰণ একে নহয়। পৃথিৱীৰ মুঠ পৃষ্ঠভাগৰ প্ৰায় ২৯% অংশ স্থলভাগ (মহাদেশ) আৰু প্ৰায় ৭১% অংশ জলভাগ (মহাসাগৰ)। পৃথিৱীত মুঠ সাতখন মহাদেশ—এছিয়া, আফ্ৰিকা, উত্তৰ আমেৰিকা, দক্ষিণ আমেৰিকা, ইউৰোপ, অষ্ট্ৰেলিয়া আৰু এণ্টাৰ্কটিকা। ইয়াৰে এছিয়া আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু অষ্ট্ৰেলিয়া আটাইতকৈ সৰু মহাদেশ।
পৃথিৱীত পাঁচখন মহাসাগৰ আছে—প্ৰশান্ত মহাসাগৰ, আটলাণ্টিক মহাসাগৰ, ভাৰত মহাসাগৰ, দক্ষিণ মহাসাগৰ আৰু উত্তৰ মেৰু মহাসাগৰ। ইয়াৰে প্ৰশান্ত মহাসাগৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ আৰু গভীৰ মহাসাগৰ।
মহাদেশ আৰু মহাসাগৰৰ বৰ্তমানৰ বিতৰণ প্লেট টেকটনিক গতিবিধি, আগ্নেয়গিৰিৰ কাৰ্য, ভূমিকম্প আৰু অন্যান্য আভ্যন্তৰীণ-বহিঃস্থ শক্তিৰ ফলত গঢ় লৈ উঠিছে আৰু ভৱিষ্যততো এই বিতৰণত পৰিৱৰ্তন হৈ থাকিব।
২। ভূ-পৃষ্ঠৰ পৰিৱৰ্তন কিয় ঘটে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভূ-পৃষ্ঠ স্থিৰ নহয়। পৃথিৱীৰ অন্তঃভাগত সৃষ্টি হোৱা আভ্যন্তৰীণ শক্তি আৰু সূৰ্যৰ শক্তিৰ প্ৰভাৱত কাৰ্য কৰা বহিঃস্থ শক্তিৰ ফলত ভূ-পৃষ্ঠত নিৰন্তৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে। আভ্যন্তৰীণ কাৰকে পৰ্বত, মালভূমি আদি সৃষ্টি কৰে আৰু বহিঃস্থ কাৰকে নদী, বতাহ, হিমবাহ, সাগৰৰ ঢৌ আদিৰ জৰিয়তে ক্ষয়, পৰিবহন আৰু অৱক্ষেপণ ঘটাই নতুন নতুন ভূমিৰূপ সৃষ্টি কৰে।
৩। বাহ্যিক কাৰক মানে কি? কেইটিমান বাহ্যিক কাৰকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সূৰ্যৰ শক্তিৰ প্ৰভাৱত ভূ-পৃষ্ঠত ক্ষয়, পৰিবহন আৰু অৱক্ষেপণ কাৰ্য সম্পন্ন কৰা শক্তিসমূহক বাহ্যিক কাৰক বোলে।
বাহ্যিক কাৰকৰ নামঃ
- নদ-নদী
- বতাহ
- হিমবাহ
- সাগৰ-মহাসাগৰৰ ঢৌ
- জীৱ-জন্তু আৰু মানুহ
৪। ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদগীৰণক কিয় আভ্যন্তৰীণ কাৰক বুলি কোৱা হয় ?
উত্তৰঃ ভূমিকম্প আৰু আগ্নেয় উদগীৰণ পৃথিৱীৰ অন্তঃভাগত উৎপন্ন হোৱা শক্তিৰ ফলত সংঘটিত হয়। এই দুয়োটা কাৰকে ভূ-পৃষ্ঠৰ গঠন আৰু আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়। সেয়েহে ইহঁতক আভ্যন্তৰীণ কাৰক বুলি কোৱা হয়।
৫। নদী অৱবাহিকা বুলিলে কি বুজায় ? নদী অৱবাহিকাৰ এটি চিত্ৰ আঁকা।
উত্তৰঃ মূল নদী আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহে যি সমগ্ৰ অঞ্চলৰ পৰা পানী সংগ্ৰহ কৰে, সেই সমগ্ৰ অঞ্চলক নদী অৱবাহিকা (River Basin) বোলে।
পৰীক্ষাৰ বাবে: এই প্ৰশ্নৰ সৈতে পাঠ্যপুথিত দিয়া নদী অৱবাহিকাৰ চিত্ৰ আঁকিব।
৬। উপনদী কি ? ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ প্ৰধান উপনদীৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ যি নদীয়ে মূল নদীত মিলিত হয়, তাক উপনদী বোলে।
ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ প্ৰধান উপনদীসমূহঃ সুবনশিৰী, মানাহ, ধনশিৰী, জিয়া-ভৰালী, বেকী, লোহিত, দিহিং, ডিব্ৰু আদি।
৭। নদীৰ খনন কাৰ্যৰ এটি আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ নদীয়ে নিজৰ সোঁতৰ শক্তিৰে শিল, মাটি, বালি আদি কাটি ক্ষয় কৰা কাৰ্যক নদীৰ খনন বা অৱক্ষয় কাৰ্য বোলে। এই কাৰ্যৰ ফলত V-আকৃতি উপত্যকা, অশ্বখুৰা হ্ৰদ, জলপ্ৰপাত, ব-দ্বীপ আদিৰ সৃষ্টি হয়।
৮। নদীৰ পাৰ্শ্বখনন বুলিলে কি বুজায় ?
উত্তৰঃ উচ্চভূমিৰ থিয় ঢালেৰে বৈ আহি ভৈয়ামত প্ৰৱেশ কৰাৰ পিছত নদীৰ খনন শক্তিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে । ভৈয়ামলৈ ক্ৰমে ঢাল কমি অহাৰ ফলত উচ্চ ভূমিৰ পৰা সোঁতে কঢ়িয়াই অনা গেদবোৰ ভৈয়ামত জমা হ'বলৈ ধৰে । ফলস্বৰূপে ভৈয়াম অঞ্চলত নদীৰ গভীৰতা ক্ৰমে হ্ৰাস পায় । গভীৰতা কমি আহিলে পানীভাগ বোৱাই নিয়াৰ খাতিৰতে নদীয়ে দুয়োপাৰ খহাবলৈ ধৰে । পাৰ খহাই গতিপথ বহুল কৰি পানীভাগ নৈয়ে নামনিলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে। নদীৰ এনেদৰে হোৱা খনন কাৰ্যকে পাৰ খনন বা পাৰ্শ্বখনন বোলে ।
৯। অশ্বক্ষুৰ হ্ৰদ কি ? চিত্ৰৰ সহায়ত ইয়াৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয় বুজোৱা।
উত্তৰঃ নদীৰ অতি একাবেকা পথৰ এটা অংশ মূল নদীৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হৈ ঘোঁৰাৰ খৰা আকৃতিৰ যি হ্ৰদ সৃষ্টি হয়, তাক অশ্বক্ষুৰ হ্ৰদ (Ox-bow Lake) বোলে।
সমতল অঞ্চলৰ মৃদু ঢালেদি বৈ আহোঁতে নদীৰ গতিপথ স্বাভাৱিকতে একা-বেঁকা হয় । নদীৰ পাৰ খননে ইয়াৰ গতিপথ অধিক একা-বেঁকা কৰে। এনে গতিপথে বাৰিষাকালত নদীৰে প্ৰবাহিত বৃহৎ পৰিমাণৰ পানী কঢ়িয়াব নোৱাৰা হয় । তেতিয়া নদীয়ে নিজৰ গতিপথৰ অতি ভাঁজ থকা অংশ এৰি পোনাই গতি কৰে। এইদৰে এৰি যোৱা অংশ সাধাৰণতে ঘোঁৰাৰ খুৰা আকৃতিৰ হয়। এনেদৰে অশ্বখুৰা হ্ৰদ সৃষ্টি হয় ।
১০। প্লাৱনভূমি কি আৰু ইয়াৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয় লিখা ।
উত্তৰঃ সাধাৰণতে নদীৰ উচ্চগতি অংশত খনন কাৰ্য চলে। ইয়াৰ বিপৰীতে মধ্যগতি আৰু নিম্নগতি অংশত গতিপথৰ লগতে দুয়োপাৰে গেদ জমা হয়। বিশেষকৈ দুয়োপাৰে যুগ যুগ ধৰি গেদ জমা হোৱাৰ ফলত পলসুৱা সমতল ভূমিৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াকে প্লাৱনভূমি বোলা হয়।
সাধাৰণতে বানপানীৰ সময়ত সোঁতে কঢ়িয়াই অনা বালি, বোকা, পলস আদি দুয়োপাৰে বহু দূৰলৈ বিয়পি পৰে। এইবোৰেই কালক্ৰমত প্লাৱনভূমিৰ সৃষ্টি কৰে।
১১। নদীৰ গতিপথৰ ক'ত কেনেকৈ বালিচৰ সৃষ্টি হয় লিখা।
উত্তৰঃ নদীৰ গতিপথত সোঁতৰ বেগ কমি যোৱা ঠাইত নদীয়ে কঢ়িয়াই অনা বালি, পলি আদি সঞ্চিত হয়। এই সঞ্চয়ৰ ফলত নদীৰ মাজত বা পাৰৰ কাষত বালিচৰৰ সৃষ্টি হয়।
১২। ব-দ্বীপৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয় লিখা ।
উত্তৰঃ উপকূলৰ কাষৰীয়া অগভীৰ সাগৰত, য'ত নৈ গৈ পৰে, তাতেই নৈয়ে কঢ়িয়াই অনা গেদ জমা হৈ দ্বীপৰ সৃষ্টি হয়। এই দ্বীপবোৰৰ আকৃতি অসমীয়াৰ 'ব' বা ইংৰাজীৰ delta ৰ দৰে। সেয়ে এই দ্বীপবোৰক ব-দ্বীপ (Delta) বোলা হয়। পৃথিৱীৰ প্ৰায়বোৰ নদীয়ে নিজৰ নিজৰ মোহনাত ব-দ্বীপৰ সৃষ্টি কৰিছে। তাৰ ভিতৰত গংগা-ব্ৰহ্মপুত্ৰ, নীল, মিছিছিপি আদি নদীৰ ব-দ্বীপ পৃথিৱী বিখ্যাত।
১৩। মৰুভূমিত বতাহৰ ক্ৰিয়া কিয় প্ৰবল লিখা।
উত্তৰঃ মৰুভূমিত উদ্ভিদৰ আৱৰণ অতি কম, ভূমি শুকান আৰু ঢিলা বালিৰে আৱৃত। বৰষুণ কম হোৱাৰ বাবে বতাহে সহজে বালি উৰুৱাই নিয়া আৰু ক্ষয়-সঞ্চয় কাৰ্য কৰিব পাৰে। সেইবাবে মৰুভূমিত বতাহৰ ক্ৰিয়া অতি প্ৰবল।
১৪। অৱনমন বুলিলে কি বুজায় ?
উত্তৰঃ মৰভূমি এলেকাত ধূলি -বালিবোৰ বতাহে অনায়াসে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ কঢ়িয়াই নিব পাৰে। এনেদৰে কোনো অংশৰপৰা ধূলি-বালি উৰুৱাই নিয়া কাৰ্যক অৱনমন বোলা হয়।
১৫। বালিয়াড়িৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয় ?
উত্তৰঃ বতাহে উৰুৱাই অনা বালি কোনো বাধাৰ ওচৰত বা বতাহৰ বেগ কমি যোৱা ঠাইত সঞ্চিত হ'বলৈ ধৰিলে বালিৰ টিলা বা পাহাৰ গঠন হয়। এনে পাহাৰৰ ফলত বালিয়াৰিৰ সৃষ্টি হয়।
১৬। ইনচেলবাৰ্গ কি ?
উত্তৰঃ মৰুভূমি অঞ্চলত বতাহৰ অৱঘৰ্ষণ ক্ৰিয়াৰ ফলত চাৰিওফালৰ কোমল শিল ক্ষয়প্ৰাপ্ত হৈ মাজত অৱশিষ্ট থকা টান, খাড়া আৰু একক শিলীয়া পাহাৰক ইনচেলবাৰ্গ (Inselberg) বোলে।
১৭। হিমবাহৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু নদীৰ লগত ইয়াৰ পাৰ্থক্য কি লিখা।
উত্তৰঃ উচ্চ পাৰ্বত্য বা মেৰু অঞ্চলত বহু বছৰ ধৰি জমা হোৱা বৰফ নিজ ওজনৰ ফলত ধীৰে ধীৰে তললৈ গতি কৰিলে তাক হিমবাহ (Glacier) বোলে।
হিমবাহ আৰু নদীৰ পাৰ্থক্যঃ
| হিমবাহ | নদী |
|---|---|
| ১। বৰফেৰে গঠিত। | ১। পানীৰে গঠিত। |
| ২। অতি ধীৰ গতিত গতি কৰে। | ২। তুলনামূলকভাৱে দ্ৰুত গতিত বৈ যায়। |
| ৩। শীতল অঞ্চলত দেখা যায়। | ৩। প্ৰায় সকলো অঞ্চলতে দেখা যায়। |
| ৪। U-আকৃতি উপত্যকা সৃষ্টি কৰে। | ৪। V-আকৃতি উপত্যকা সৃষ্টি কৰে। |
১৮। গ্ৰাব কি ? চিত্ৰ আঁকি বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ গ্ৰাবৰ দেখুওৱা।
উত্তৰঃ হিমবাহে বৰফৰ উপৰি অন্য বহুতো পদাৰ্থ কঢ়িয়াই আনে। এনেদৰে কঢ়িয়াই অনা বৰফৰ বাহিৰে অন্য পদাৰ্থবোৰক সামগ্ৰিকভাৱে গ্ৰাব বোলা হয়।
গ্ৰাবৰ প্ৰকাৰঃ
- পাৰ্শ্বগ্ৰাব (Lateral Moraine)
- মধ্যগ্ৰাব (Medial Moraine)
- ভূমিগ্ৰাব (Ground Moraine)
- প্ৰান্তগ্ৰাব (Terminal Moraine)
পৰীক্ষাৰ বাবে: পাঠ্যপুথিত থকা গ্ৰাবৰ চিত্ৰ আঁকিব।
১৯। হিমবাহৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত জোঙা শৃঙ্গৰ সৃষ্টি কেনেকৈ হয় লিখা।
উত্তৰঃ একেটা পৰ্বতৰ বিভিন্ন দিশৰ পৰা কেইবাটাও হিমবাহে ক্ষয় কাৰ্য চলালে মাজৰ অংশ তীক্ষ্ণ আৰু জোঙা হৈ পৰে। এইদৰে জোঙা শৃঙ্গ (Glacial Horn)ৰ সৃষ্টি হয়।
২০। উপকূল কাক বোলে ?
উত্তৰঃ স্থলভাগ আৰু সাগৰৰ পানী য'ত মিলিত হয়, সেই সীমান্ত অঞ্চলক উপকূল (Coast) বোলে। ইয়াত সাগৰৰ ঢৌৰ ক্ষয়, পৰিবহন আৰু অৱক্ষেপণ কাৰ্য অবিৰতভাৱে চলি থাকে।
২১। বালিয়াতট কি ? ইয়াৰ গুৰুত্ব সম্বন্ধে লিখা।
উত্তৰঃ সাগৰ বা মহাসাগৰৰ উপকূলত ঢৌৰ দ্বাৰা সঞ্চিত বালি, কংকৰ আদি জমা হৈ সৃষ্টি হোৱা সমতল অঞ্চলক বালিয়াতট (Beach) বোলে।
বালিয়াতটৰ গুৰুত্বঃ
- পৰ্যটন উদ্যোগৰ বিকাশত সহায় কৰে।
- মাছ ধৰা আৰু সামুদ্ৰিক জীৱিকাৰ বাবে উপযোগী।
- উপকূলীয় অঞ্চলক ঢৌৰ প্ৰত্যক্ষ আঘাতৰ পৰা কিছু পৰিমাণে সুৰক্ষা দিয়ে।
- স্থানীয় অৰ্থনীতিৰ উন্নয়নত সহায় কৰে।
২২। সাগৰ-মহাসাগৰৰ ঢৌয়ে উপকূলত কেনে ধৰণে পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ সাগৰৰ ঢৌৱে অহৰহ ক্ৰিয়া কৰি উপকূল অঞ্চলৰ ব্যাপক পৰিৱৰ্তন সাধন কৰে। ঢৌৰ ক্ৰিয়াৰ ফলতেই সাগৰ-মহাসাগৰৰ উপকূলত বিশেষ কিছুমান অৱয়বৰ সৃষ্টি হয়। উপকূলত সৃষ্টি হোৱা অৱয়ববোৰৰ কিছুমান ক্ষয়জনিত আৰু অন্য কিছুমান অৱক্ষেপনজনিত। উপকূল ভাগ গ্ৰেনাইট, বেছল্ট আদিৰ দৰে কঠিন শিলাৰদ্বাৰা গঠিত হ'লে সাগৰৰ ঢৌৱে তাত ক্ৰিয়া কৰি থিয় গৰাৰ সৃষ্টি কৰে। সমুদ্ৰৰ তলীত ডাঙৰ ভূমিকম্প সংঘটিত হ'লে সাগৰ-মহাসাগৰত বিশেষ ধৰণৰ ঢৌৰ উদ্ভৱ হয়। উপকূলত এই ঢৌৱে অস্বাভাৱিক উচ্চতা আৰু শক্তি লাভ কৰি উপকূলৰ বিস্তৰ ক্ষতিসাধন কৰে। এনে ধ্বংসাত্মক ঢৌক ছুনামি বোলা হয়।
২৩। তলত দিয়া কাৰক আৰু অৱয়বৰ কোনটো কাৰৰ সৃষ্টি কাঁড় চিহ্নৰে দেখুওৱা।
উত্তৰঃ
| কাৰক | অৱয়ব |
|---|---|
| নদী | প্লাৱনভূমি, ব-দ্বীপ, V-উপত্যকা, অশ্বক্ষুৰ হ্ৰদ |
| বতাহ | বালিয়াতট, ইনচেলবাৰ্গ, বালিৰ পাহাৰ |
| হিমবাহ | পাৰ্শ্বগ্ৰাব, জোঙা শৃঙ্গ, U-উপত্যকা |
| সাগৰৰ ঢৌ | উপকূল |
২৪। ভূ-পৃষ্ঠত ভৱিষ্যতে কেনে ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিব পাৰে চিন্তা কৰি লিখা।
উত্তৰঃ ভৱিষ্যতেও পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠত আভ্যন্তৰীণ আৰু বহিঃস্থ কাৰকৰ প্ৰভাৱত পৰিৱৰ্তন অব্যাহত থাকিব। নতুন পৰ্বত, আগ্নেয়গিৰি, দ্বীপ, নদীপথ আদিৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে। নদী, বতাহ, হিমবাহ আৰু সাগৰৰ ঢৌয়ে ক্ষয় আৰু অৱক্ষেপণ কাৰ্য অব্যাহত ৰাখিব। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলত হিমবাহ গলি সাগৰ-পৃষ্ঠৰ উচ্চতাও বৃদ্ধি হ'ব পাৰে।
২৫। তোমাৰ নিজৰ গাঁও বা নগৰখনৰ ভূ-পৃষ্ঠৰ বৈশিষ্ট্য সম্পৰ্কে এটা টোকা লিখা। এলেকাটিৰ এখন চিত্ৰ আঁকি প্ৰধান অৱয়ববোৰ (নদী, পাহাৰ, বিল, সমভূমি আদি) দেখুৱাবলৈ চেষ্টা কৰা।
উত্তৰঃ এই প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ গাঁও বা নগৰৰ ভিত্তিত লিখিব।
নমুনা উত্তৰঃ আমাৰ অঞ্চলটো মূলতঃ সমভূমি। অঞ্চলটোৰ মাজেৰে এখন নদী বৈ গৈছে। চাৰিওফালে কৃষিভূমি আৰু সৰু সৰু বিল আছে। কিছুমান ঠাইত সৰু পাহাৰ দেখা যায়। এই অঞ্চলৰ মাটি উৰ্বৰ আৰু কৃষিৰ বাবে উপযোগী।
পৰীক্ষাৰ বাবে: নিজৰ অঞ্চলৰ এখন সৰল মানচিত্ৰ আঁকি নদী, পাহাৰ, বিল, সমভূমি আদি চিহ্নিত কৰিব।
No comments:
Post a Comment
Please do not enter any spam link in the comment box.